دور زدن تحریم‌ها از دریچه تاریخ
به گزارش «راهبرد معاصر»؛ کشورهای مختلف در طول تاریخ راهکارهای جالبی برای عبور از تحریم‌ها و رشد تجارت خود پیدا کرده‌اند. این تجربه‌ها نشان می‌دهد که فشار خارجی، اگرچه سخت است، اما می‌تواند به کشوری فرصت دهد تا مسیرهای جدید و خلاقانه‌ای را امتحان کند. به عنوان مثال، می توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. مسیریابی مجدد، یافتن راه‌های جایگزین تجاری
تحریم‌ها معمولاً باعث می‌شوند تا زنجیره‌های تأمین سنتی از بین بروند. کشورهایی که موفق بوده‌اند به جای تسلیم شدن، به دنبال مسیرهای جدیدی رفتند:
جنگ و تحریم فعلی، مسیرهای سنتی را بسته، اما فرصتی برای تقویت روابط با همسایگان و استفاده از ظرفیت کریدور شمال-جنوب و چین است
تغییر شرکای تجاری (تنوع‌بخشیدن به سبد شرکا): روسیه و آفریقای جنوبی هر دو نشان دادند که می‌توان بازارهای جدیدی جایگزین بازارهای تحریم‌کننده کرد. روسیه صادرات نفت خود را با تخفیف به سمت هند و چین هدایت کرد تا فشار اروپا را کم کند . آفریقای جنوبی هم در دوران آپارتاید، با وجود تحریم‌های گسترده، توانست شرکای تجاری جدیدی در کشورهای مخالف تحریم پیدا کند و صادرات خود را حفظ کند .
تغییر مسیر حمل‌ونقل و استفاده از کشورهای ثالث: کشورها از کشورهای همسایه یا ثالث به عنوان hubs (مراکز واسط) استفاده می‌کنند. کالاها ابتدا به این کشورها ارسال و سپس با تغییر برچسب یا بسته‌بندی (re-exporting)، به مقصد نهایی فرستاده می‌شوند. تحقیقات روی روسیه نشان داده که استفاده از این روش، تأثیر تحریم‌ها را خنثی کرده است .
درس برای ایران: جنگ و تحریم فعلی، مسیرهای سنتی را بسته، اما این فرصتی برای تقویت روابط با همسایگان غیرتحریمی، کشورهای عضو پیمان‌های منطقه‌ای و همچنین استفاده از ظرفیت کریدور شمال-جنوب و چین است.
۲. تولید جایگزین (Import Substitution): ساختن صنعت در خانه
وقتی واردات قطع می‌شود، دو راه دارید: یا بدون کالا بمانید، یا خودتان آن را بسازید. کشورهای تحریم‌شده گزینه دوم را انتخاب کردند.
ونزوئلا در دهه ۱۹۶۰: وقتی این کشور برای حفظ ذخایر ارزی خود، محدودیت‌های شدید وارداتی اعمال کرد، شرکت‌های خارجی به جای ترک بازار، با شرکت‌های محلی وارد همکاری شدند و کارخانه‌های تولید مشترک (Joint Ventures) راه انداختند.
این کار باعث شد آن کالاها همچنان در بازار ونزوئلا موجود باشند و شرکت آمریکایی هم از این طریق درآمد کسب کند. این نمونه تاریخی، ایده "اقتصاد مقاومتی" یا "تولید جایگزین واردات" را تأیید می‌کند. در واقع تحریم به زور، کشور را به سمت خودکفایی می‌برد.
۳. "تقسیم خطر" (Risk-Sharing): یافتن شرکای مطمئن و مالیات بر صادرات
برای اینکه تجارت در شرایط تحریم دوام بیاورد؛ باید هزینه‌ها و خطرات را تقسیم کرد. دولت‌ها در اینجا نقش کلیدی دارند.
حمایت دولتی از شرکت‌ها (مکانیسم مالی): تحقیق روی شرکت‌های روسی نشان می‌دهد که کرملین مستقیماً به شرکت‌های تحریم‌شده وام و یارانه پرداخت می‌کرد تا آنها بتوانند تولید را ادامه دهند و بازارهای جدید پیدا کنند.
قوانین مالیاتی هدفمند (برای تشویق صادرات): مطالعه‌ای روی روسیه نشان داده که این کشور با وضع قوانین مالیاتی جدید، شرکت‌ها را به تولید محصولات پیچیده‌تر (Economic Complexity) و صادرات آنها به بازارهای جدید ترغیب کرده است. این کار باعث شد تا اقتصاد روسیه وابستگی کمتری به فروش ساده مواد خام پیدا کند .
مدبربت نرخ ارز: کشورها نرخ ارز خود را مدیریت می‌کنند تا صادرات برای خریداران خارجی ارزان‌تر و رقابتی‌تر شود. برای ایران مهم است که نرخ ارز، انگیزه صادرات را از بین نبرد. همچنین، اختصاص وام‌های کم‌بهره یا مشوق‌های مالیاتی به صنایعی که فناوری بالاتری دارند (مثل پتروشیمی یا دانش‌بنیان‌ها) می‌تواند راهگشا باشد.
۴. قفل‌های حقوقی و مالی: هوشمندی در استفاده از روزنه‌ها
جالب است بدانید که حتی در سخت‌ترین تحریم‌ها، خلأهایی وجود دارد که کشورها از آنها استفاده می‌کنند.
کشتی های ثبت شده در خارج (Flag of Convenience): در تحریم آفریقای جنوبی، صیادان این کشور کشتی‌های خود را در جزایر کِیمن ثبت کردند تا محصول صید شده را به عنوان "محصول جزایر کِیمن" به آمریکا صادر کنند و از تحریم فرار کنند .
استفاده از اعتبارات تجاری (Trade Credits): آفریقای جنوبی در دوران تحریم، از خطوط اعتباری کوتاه‌مدتی که بانک‌های سوئیس و انگلیس در اختیارش می‌گذاشتند، استفاده می‌کرد تا به خرید کالاهای اساسی ادامه دهد .
خلاصه و جمع‌بندی
تاریخ نشان می‌دهد که فشار خارجی و جنگ تجاری، گرچه بسیار پرهزینه هستند؛ اما می‌توانند باعث نوآوری اجباری در سیاست‌های اقتصادی شوند. برای رشد تجارت در شرایط کنونی، ایران می‌تواند از این چهار راهبرد اصلی الگوبرداری کند:
۱. چابکی در لجستیک: تنوع‌بخشی به کریدورها و شرکای تجاری برای دور زدن مسیرهای بسته شده.
۲. تقویت تولید داخل: جایگزینی کالاهای وارداتی با تولید مشترک یا داخلی برای جلوگیری از خروج ارز.
۳. حمایت هوشمندانه دولت: نه فقط با یارانه، بلکه با مشوق‌های مالیاتی و اصلاح نرخ ارز، پشت صادرکنندگان پیچیده‌تر را گرفت.
۴. بهره‌برداری از روزنه‌ها: استفاده از مکانیسم‌های مجاز مالی و حقوقی برای تسهیل مبادلات.