چشم انداز منطقهای توافق احتمالی ایران-آمریکا
به گزارش «راهبرد معاصر»؛ در سالنهای آرام سوئیس، جایی که مذاکرهکنندگان آمریکایی و ایرانی دور از هیاهوی غرب آسیا با هم ملاقات کردند، توافق جدیدی متولد شد که سؤالات بیشتری را نسبت به پاسخها مطرح میکند. اکنون در غرب آسیا بین کسانی که تفاهمنامه را آغاز پایان جنگهای طولانی منطقه میدانند و کسانی که آن را صرفاً آتشبس موقت میدانند که موضوعات پیچیدهتری را باز خواهد کرد، دوراهی حیاتی شکل گرفته است.
اختلاف در لفظ، شکنندگی تفاهمنامه را نشان میدهد و اثبات می کند هرگونه توافق احتمالی بیشتر تفاهم موقت است تا توافق نهایی
لبنان، که زیر بار بحرانهای داخلی و غزه، که در محاصره و با منازعات مختلف روبروست، نخستین میدانهای آزمایش این تفاهمنامه هستند که امکان دارد مرحله جدیدی از توازن قدرت را تعریف یا چرخه درگیری را بازتولید کند. سؤالی که امروز مطرح میشود نه فقط موضوع و محتوای توافق بلکه چشم انداز منطقه پس از توافق احتمالی واشنگتن و تهران است.
پیشینه مذاکرات ایران و آمریکا در سوئیس، پس از ماهها افزایش تنشها در منطقه، فصل جدیدی را در روابط پیچیده بین واشنگتن و تهران رقم میزند. هرچند برخی جزئیات درزکرده توافق نشان دهنده تفاهماتی در زمینه موضوعات هستهای و کاهش تحریمهای اقتصادی در ازای مهار ایران در برخی درگیریهای منطقهای است، ولی مسئولان ایرانی هرگونه رایزنی درباره موضوعات هسته ای را تکذیب می کنند. ادعاهای آمریکاییها نشان دهنده «فرصتی برای پایان دادن به چرخه درگیری» است، در حالی که مقام های ایرانی تأکید کردند، این تفاهمنامه نشاندهنده «موضعگیری اصولی ایران بر مبنای منافع راهبردی است».
اختلاف در لفظ، شکنندگی تفاهمنامه را نشان میدهد و اثبات می کند هرگونه توافق احتمالی بیشتر تفاهم موقت است تا توافق نهایی. در همین حال، میانجیگران اروپایی، به ویژه سوئیس و فرانسه نقش برجستهای در شکلدهی به تفاهمات و تسهیل گفت وگو ایفا و تلاش کردند تا زمینه مشترکی بیابند که میتواند راه را برای مرحله جدیدی از توازن قدرت در غرب آسیا هموار کند.
تفاهم ایران و آمریکا در سوئیس، دریچهای به سوی تحولات پیچیده در غرب آسیا میگشاید، با نظراتی از کسانی که آن را فرصتی برای پایان دادن به جنگها میدانند تا کسانی که میترسند صرفاً آتشبس موقت باشد. لبنان و غزه نخستین میدانهای آزمایش هستند، در حالی که کشورهای حوزه خلیج فارس، یمن، عراق و سوریه منتظر پیامدهای آن بر نفوذ و موضوعات مربوط به حل و فصل هستند.
پیامدها برای لبنان
- حزب الله: این تفاهمنامه حزب الله را در قلب معادله قرار میدهد، زیرا پیشنویس آتشبس بر مشمول بودن لبنان تصریح میکند. با وجود این، موضوع ابهاماتی را در زمینه آینده سلاحهای حزب الله و رابطهاش با ایران مطرح میکند.
- مواضع لبنانیها: طارق ترشیشی، تحلیلگر سیاسی گفت: این تفاهمنامه امکان دارد با متوقف کردن جنگ ویرانگر در جنوب لبنان، تأثیر مثبتی بر این کشور داشته باشد. شهروندان لبنانی نیز ابراز امیدواری کردند تفاهمنامه کورسوی امیدی برای پایان جنگ ایجاد کند.
- نگرانیها: مرکز مطالعات الجزیره اعلام کرد لبنان همچنان «جواهر تاج دفاع رو به جلوی ایران» است، به این معنی که نفوذ ایران به راحتی کاهش نخواهد یافت.
- موضع رژیم صهیونیستی: نتانیاهو اعلام کرد، این رژیم در تفاهمنامه گنجانده نشده است و این موضوع تردیدهایی را درباره تعهد تل آویو به آتشبس ایجاد کرد.
پیامدها برای غزه
- گروههای فلسطینی: حماس و جهاد اسلامی منتظر پیامدهای اجرای تفاهمنامه هستند، زیرا در قاهره خواستار آتشبس، بازگشایی گذرگاهها و بازسازی شده بودند.
- موضع رژیم صهیونیستی: این رژیم وضعیت اضطراری داخلی خود را تمدید و استدلال کرد، تفاهمنامه امنیت صهیونیست ها را تهدید میکند و به ایران پوشش سیاسی میدهد. کارشناسان معتقدند، رژیم صهیونیستی از جنگ به عنوان هدف راهبردی استفاده میکند و به دنبال خنثی سازی هرگونه تفاهم آمریکا با ایران است.
سایر پروندههای منطقهای
- یمن: این تفاهمنامه امکان دارد راه را برای حل و فصل مناقشه بین انصارالله و ائتلاف عربی به سرکردگی عربستان باز کند، اما نفوذ ایران به جای کاهش عمل انصارالله بر سازماندهی مجدد آنها خواهد افزود.
- خلیج فارس: عربستان از این تفاهمنامه استقبال، اما بر لزوم رسیدگی به موضوعات امنیتی تأکید کرد، در حالی که امارات خواستار اجرای کامل تفاهمنامه و آزادی دریانوردی در تنگه هرمز شد.
- عراق و سوریه: این تفاهمنامه، نفوذ منطقه ای را بازتوزیع میکند و احتمال آرامش نسبی بدون راهحلهای نهایی وجود دارد.
مطالعه آینده
- سناریوی خوشبینانه: پایان جنگها، کاهش تنشها، باز شدن مسیر توسعه و ثبات.
- سناریوی نگرانکننده: باز شدن پروندههای جدید و درگیریهای نیابتی، به ویژه اگر رژیم صهیونیستی به افزایش تنشها ادامه دهد.
تفاهمنامه ایران و آمریکا به معنای پایان درگیری نیست، بلکه آغاز مرحله جدیدی از تجدید آرایش است
تحلیلهای مراکز تحقیقاتی
- مرکز تحقیقات عربی گزارش کرد، این تفاهمنامه با موانع بزرگی روبرو و در صورت شکست، گزینه نظامی همچنان روی میز است.
- مرکز تحقیقات المجدد تأکید کرد، کشورهای حوزه خلیج فارس بزرگترین بازندگان هستند، زیرا از این روند کنار گذاشته شدهاند.
- مرکز حمورابی تأکید کرد، این رویارویی قوانین جدید تعامل ایجاد کرده است که بازدارندگی بین واشنگتن و تهران را بازتعریف میکند.
بهره سخن
تفاهمنامه ایران و آمریکا به معنای پایان درگیری نیست، بلکه آغاز مرحله جدیدی از تجدید آرایش است. لبنان و غزه نخستین میدانهای آزمایش هستند، در حالی که کشورهای حوزه خلیج فارس، یمن، عراق و سوریه همچنان در قلب معادله قرار دارند.
غرب آسیا بر سر دوراهی ایستاده است: یا وارد مرحلهای از آرامش نسبی خواهد شد، یا شاهد بازتولید هرج و مرج در اشکال جدید خواهد بود. در نهایت، سؤالی که با آن شروع کردیم همان سؤالی است که امروز نیاز به توجه دارد؛ آیا شاهد آغاز پایان جنگها در غرب آسیا هستیم یا مرحلهای پیچیدهتر از تجدید آرایش و درگیریهای نیابتی؟
تفاهم بین واشنگتن و تهران در سوئیس سیگنالهای متناقضی ارائه داد؛ بین لفاظیهای آمریکایی که از «فرصتی برای پایان دادن به چرخه درگیری» صحبت میکند و اظهارات ایرانی ها که آن را «تجدید آرایش بر مبنای منافع راهبردی» عنوان می کنند. آنچه مسلم است، اینکه غرب آسیا گروگان این توازنها خواهد ماند و لبنان و غزه نخستین میدانهای آزمایش واقعی برای جدی بودن تفاهمنامه و توانایی آن در مقاومت در برابر فشارهای منطقهای و بینالمللی هستند.
آینده منطقه تنها با متن تفاهمنامه تعیین نخواهد شد، بلکه با توانایی طرف ها در تبدیل تفاهمات به واقعیتهای ملموس که رنج مردم را کاهش دهد و خونریزی را متوقف کند، تعیین میشود. تا آن زمان، غرب آسیا بین سناریوی امید و سناریوی هرج و مرج معلق و منتظر خواهد ماند روزهای آینده چه ویژگیهایی را درباره مرحله جدید آشکار خواهد کرد.