آتش‌افروزی انسان‌نماها در جنگل‌های زاگرس/ چرا بازدارندگی کافی نیست؟

به گزارش راهبرد معاصر، افزایش بارندگی‌های سال جاری اگرچه موجب احیای پوشش گیاهی و بهبود وضعیت مراتع و جنگل‌های استان شده، اما همزمان خطر وقوع آتش‌سوزی در عرصه‌های منابع طبیعی را نیز افزایش داده است. محمدحسین رستمی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم از اقدامات انجام‌شده برای پیشگیری و مقابله با حریق، مشارکت مردم، تشکیل پایگاه‌های محلی اطفای حریق و نقش جوامع محلی در حفاظت از منابع طبیعی سخن گفته است. مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید.

بیش از یک میلیون و 600 هزار هکتار منابع طبیعی در کرمانشاه وجود دارد

تسنیم: وضعیت منابع طبیعی استان کرمانشاه و شرایط امسال از نظر پوشش گیاهی چگونه است؟

رستمی: در سطح استان کرمانشاه حدود یک میلیون و 600 هزار هکتار اراضی منابع طبیعی شامل جنگل‌ها و مراتع وجود دارد. خوشبختانه به برکت بارندگی‌های مناسب امسال، وضعیت پوشش گیاهی استان نسبت به سال گذشته افزایش بسیار قابل توجهی داشته است.

هم از نظر تراکم پوشش گیاهی و هم از نظر تنوع گونه‌های گیاهی، شرایط امسال نسبت به سال گذشته به مراتب بهتر شده و در برخی مناطق حتی افزایش یک و نیم تا دو برابری پوشش گیاهی را شاهد هستیم.

این موضوع بدون تردید یک نعمت الهی، فرصت ارزشمند و شرایط مطلوب برای منابع طبیعی استان است، اما در کنار این مزایا، یک پیامد مهم نیز دارد و آن افزایش احتمال وقوع آتش‌سوزی در عرصه‌های طبیعی است؛ زیرا هرچه حجم پوشش گیاهی بیشتر باشد، در فصل گرما میزان مواد قابل اشتعال نیز افزایش پیدا می‌کند.

حفاظت از منابع طبیعی فقط مقابله با حریق نیست

تسنیم: حفاظت از منابع طبیعی در استان با چه رویکردی دنبال می‌شود؟

رستمی: حفاظت از منابع طبیعی موضوعی چندبعدی است و تنها به اطفای حریق محدود نمی‌شود.

از یک سو مقابله با زمین‌خواری، جنگل‌خواری، کوه‌خواری، تخریب و تصرف غیرقانونی اراضی منابع طبیعی را دنبال می‌کنیم و از سوی دیگر، پیشگیری و مقابله با آتش‌سوزی‌های احتمالی یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های ماست.

اداره‌کل منابع طبیعی استان از ابتدای فصل گرم، برنامه‌های متعددی را برای پیشگیری از حریق اجرا کرده است.

فصل حریق امسال یک ماه و نیم دیرتر آغاز شد

تسنیم: بارندگی‌های امسال چه تأثیری بر زمان آغاز آتش‌سوزی‌ها داشت؟

رستمی: یکی از آثار مثبت بارندگی‌های مناسب امسال این بود که فصل حریق نسبت به سال گذشته حدود یک ماه و نیم به تأخیر افتاد.

سال گذشته از اواخر فروردین‌ماه و اوایل اردیبهشت، با خشک شدن پوشش گیاهی، عملاً آتش‌سوزی‌ها آغاز شد، اما امسال به دلیل استمرار بارندگی‌ها تا اواخر خردادماه، پوشش گیاهی دیرتر خشک شد و به همین دلیل، آتش‌سوزی‌ها نیز از اواخر خرداد و اوایل تیرماه آغاز شد.

این تأخیر، فرصت مناسبی در اختیار ما قرار داد تا آمادگی بیشتری برای مدیریت فصل حریق ایجاد کنیم.

سه جلسه ستاد مدیریت بحران فقط برای حریق منابع طبیعی برگزار شد

تسنیم: برای آمادگی دستگاه‌های اجرایی چه اقداماتی انجام شد؟

رستمی: با هماهنگی استاندار کرمانشاه و اعضای ستاد مدیریت بحران، امسال سه جلسه ستاد مدیریت بحران استان به طور اختصاصی با موضوع پیشگیری و اطفای حریق در منابع طبیعی برگزار شد.

همچنین در هر 14 شهرستان استان نیز جلسات ستاد مدیریت بحران به ریاست فرمانداران تشکیل شد.

برگزاری این جلسات باعث شد وظایف هر دستگاه مشخص‌تر شود، هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی افزایش یابد، امکانات و تجهیزات سازماندهی شوند و همه دستگاه‌های عضو ستاد، مسئولیت‌های خود را در حوزه پیشگیری و مقابله با حریق به صورت ساختارمند دنبال کنند.

علاوه بر این، در اداره‌کل منابع طبیعی نیز جلسات تخصصی متعددی با رؤسای ادارات شهرستان‌ها برگزار شد تا برنامه‌های اجرایی به صورت دقیق تدوین و ابلاغ شود.

260 نقطه بحرانی شناسایی و 220 دیده‌بان مستقر شدند

تسنیم: وضعیت پایش مناطق پرخطر چگونه است؟

رستمی: بر اساس بررسی‌های کارشناسی، حدود 260 نقطه بحرانی و نیمه‌بحرانی از نظر احتمال وقوع حریق در سطح استان شناسایی شده است.

خوشبختانه با پیگیری‌های انجام‌شده، 220 نفر دیده‌بان برای استقرار در این مناطق به کار گرفته شده‌اند که هم‌اکنون زیر نظر ادارات منابع طبیعی شهرستان‌ها فعالیت می‌کنند.

این دیده‌بان‌ها نقش بسیار مهمی در کشف سریع حریق و اطلاع‌رسانی به‌موقع دارند و هرچه زمان شناسایی آتش کوتاه‌تر باشد، احتمال کنترل آن نیز بیشتر خواهد بود.

آموزش جوامع محلی در دستور کار قرار گرفت

تسنیم: برای جلب مشارکت مردم چه اقداماتی انجام شده است؟

رستمی: یکی از مهم‌ترین برنامه‌های ما، آموزش و فرهنگ‌سازی بود.

با همکاری فرمانداران، بخشداران و ادارات شهرستان‌ها، کلاس‌های آموزشی متعددی در مناطق مختلف استان برگزار شد.

در این دوره‌ها علاوه بر ارائه هشدارهای لازم، شیوه‌های پیشگیری از حریق، نحوه استفاده از تجهیزات اطفای حریق و روش‌های صحیح مقابله اولیه با آتش به دهیاران، بهره‌برداران، اعضای شوراهای اسلامی روستاها و جوامع محلی آموزش داده شد.

همچنین از دهیاری‌ها، تشکل‌ها و افرادی که در سال گذشته همکاری مؤثری با منابع طبیعی داشتند نیز تقدیر شد تا انگیزه مشارکت عمومی بیش از گذشته تقویت شود.

تشکیل 110 پایگاه محلی اطفای حریق با مشارکت مردم

تسنیم: مشارکت مردم و تشکل‌های مردمی در مدیریت آتش‌سوزی‌ها چگونه سازماندهی شده است؟

رستمی: یکی از مهم‌ترین برنامه‌های امسال، استفاده هدفمند از ظرفیت جوامع محلی، دهیاری‌ها، شوراهای اسلامی روستاها و تشکل‌های مردمی حامی طبیعت بود.

سال گذشته این مجموعه‌ها همکاری بسیار خوبی با منابع طبیعی داشتند و نتیجه این همکاری نیز کاملاً ملموس بود؛ به‌گونه‌ای که در سال 1404 نسبت به سال 1403، حدود 48 درصد کاهش در مساحت آتش‌سوزی‌های منابع طبیعی ثبت شد.

همین تجربه موفق سبب شد امسال با برنامه‌ریزی گسترده‌تر، این ظرفیت مردمی را بیش از گذشته ساماندهی کنیم.

در همین راستا، با همکاری فرمانداران و بخشداران، بیش از 110 پایگاه موقت محلی اطفای حریق در نقاط مختلف استان ایجاد شده است. این پایگاه‌ها در روستاها، بخشداری‌ها و مناطق حساس مستقر هستند و اعضای آن‌ها را دهیاران، جوانان روستا، بهره‌برداران و سایر نیروهای داوطلب محلی تشکیل می‌دهند.

این اقدام از جمله برنامه‌های ابتکاری اداره‌کل منابع طبیعی استان در سال جاری است و خوشبختانه تاکنون نتایج بسیار خوبی نیز به همراه داشته است.

تجهیز پایگاه‌های محلی و برگزاری مانورهای عملیاتی

تسنیم: برای افزایش آمادگی نیروهای محلی چه اقداماتی انجام شده است؟

رستمی: در کنار راه‌اندازی این پایگاه‌ها، مانورهای مختلف اطفای حریق نیز در شهرستان‌های گوناگون برگزار شد تا نیروهای مردمی و دستگاه‌های اجرایی با نحوه مدیریت بحران آشنا شوند.

از سوی دیگر، با همکاری فرمانداری‌ها، بخشداری‌ها و دفتر امور روستایی استانداری، تجهیزات مورد نیاز برای اطفای حریق نیز تأمین شد.

به‌ویژه در مناطق بحرانی، تعداد قابل توجهی دستگاه دمنده و سایر تجهیزات مورد نیاز خریداری و میان پایگاه‌های محلی توزیع شده است تا در صورت وقوع آتش‌سوزی، عملیات اولیه بدون اتلاف وقت آغاز شود.

مهم‌ترین عامل موفقیت در اطفای حریق، زمان است

تسنیم: مهم‌ترین عامل در موفقیت عملیات اطفای حریق چیست؟

رستمی: بدون تردید مهم‌ترین مؤلفه در اطفای حریق، زمان است.

تجهیزات و امکانات اهمیت زیادی دارند، اما اگر واکنش اولیه با تأخیر انجام شود، گسترش آتش اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

به همین دلیل فلسفه ایجاد پایگاه‌های محلی این بود که نیروهای مردمی قبل از رسیدن نیروهای منابع طبیعی و سایر دستگاه‌های امدادی، بتوانند وارد عمل شوند.

وقتی حریق رخ می‌دهد، اگر قرار باشد ابتدا گزارش به شهرستان یا مرکز استان ارسال شود و سپس نیروهای عملیاتی اعزام شوند، بخشی از زمان طلایی از دست می‌رود؛ اما اکنون به دلیل استقرار نیروهای محلی در همان مناطق، در همان دقایق نخست عملیات مهار آغاز می‌شود و همین موضوع نقش بسیار مؤثری در کاهش خسارات دارد.

بیش از 95 درصد آتش‌سوزی‌ها منشأ انسانی دارند

تسنیم: مهم‌ترین عوامل وقوع آتش‌سوزی در عرصه‌های منابع طبیعی چیست؟

رستمی: متأسفانه بر اساس آمارهای موجود، بیش از 95 درصد آتش‌سوزی‌های منابع طبیعی منشأ انسانی دارند.

نکته نگران‌کننده‌تر این است که بخش قابل توجهی از این آتش‌سوزی‌ها نیز عمدی است و گاهی به دلایل مختلفی مانند اختلافات و تعارضات محلی رخ می‌دهد.

بخش دیگری نیز ناشی از بی‌احتیاطی و سهل‌انگاری گردشگران است. متأسفانه برخی افراد پس از روشن کردن آتش برای پخت‌وپز یا استراحت، محل را بدون اطمینان از خاموش شدن کامل آتش ترک می‌کنند و با وزش یک باد، آتش به عرصه‌های جنگلی و مرتعی سرایت می‌کند.

از دیگر عوامل مهم، سرایت آتش از مزارع کشاورزی به مراتع و جنگل‌هاست که عمدتاً به دلیل جارسوزی و رعایت نکردن اصول ایمنی اتفاق می‌افتد.

جارسوزی از نظر علمی اقدامی نادرست است

تسنیم: توصیه شما به کشاورزان چیست؟

رستمی: از کشاورزان عزیز تقاضا داریم از انجام جارسوزی خودداری کنند.

این اقدام از نظر علمی کاملاً مردود است و نه‌تنها موجب افزایش حاصلخیزی خاک نمی‌شود، بلکه سبب از بین رفتن مواد آلی خاک و کاهش شدید توان تولیدی زمین‌های کشاورزی خواهد شد.

اگر هم به هر دلیل لازم باشد بقایای گیاهی مدیریت شود، حتماً باید در مرز بین مزرعه و عرصه‌های منابع طبیعی، شخم یا آتش‌بُر مناسب ایجاد شود تا از سرایت آتش به جنگل‌ها و مراتع جلوگیری شود.

این موضوع یکی از مهم‌ترین راهکارهای پیشگیری از وقوع حریق در فصل برداشت محصولات کشاورزی است.

حفاظت از جنگل‌های زاگرس، مسئولیتی همگانی است

تسنیم: با توجه به شرایط موجود، چه توصیه‌ای به مردم برای حفاظت از منابع طبیعی دارید؟

رستمی: همه هم‌استانی‌های عزیز به‌خوبی می‌دانند که طبیعت زاگرس، هویت استان کرمانشاه است و زیبایی، جذابیت و حتی بخش مهمی از معیشت مردم این منطقه به جنگل‌ها و مراتع وابسته است.

اگر امروز در حفاظت از این سرمایه ارزشمند کوتاهی کنیم، تداوم آتش‌سوزی‌ها و تخریب عرصه‌های طبیعی در سال‌های آینده می‌تواند به زوال جنگل‌های زاگرس منجر شود و در نهایت کوه‌هایی بدون پوشش گیاهی و طبیعتی آسیب‌دیده برای نسل‌های آینده به جا بماند؛ موضوعی که نه شایسته استان کرمانشاه است و نه در برابر آیندگان قابل دفاع خواهد بود.

نسل‌های آینده نیز همانند ما حق دارند از طبیعتی سالم، جنگل‌هایی سرسبز و محیط زیستی مناسب بهره‌مند باشند؛ بنابراین حفاظت از منابع طبیعی تنها وظیفه یک دستگاه اجرایی نیست، بلکه مسئولیتی همگانی است.

کشاورزان و گردشگران نقش تعیین‌کننده‌ای در پیشگیری از حریق دارند

تسنیم: مهم‌ترین توصیه‌های شما به کشاورزان و گردشگران چیست؟

رستمی: نخستین توصیه ما به کشاورزان این است که از جارسوزی خودداری کنند، زیرا این اقدام علاوه بر آسیب به خاک، یکی از مهم‌ترین عوامل سرایت آتش به مراتع و جنگل‌هاست.

در صورتی که به هر دلیل ناچار به انجام برخی عملیات در مزارع باشند، لازم است پیش از هر اقدامی، در مرز بین اراضی کشاورزی و منابع طبیعی با ایجاد شخم یا آتش‌بُر، از گسترش احتمالی آتش جلوگیری کنند.

به گردشگران نیز توصیه می‌کنیم هنگام حضور در طبیعت، نکات ایمنی را به‌طور کامل رعایت کنند. اگر برای پخت‌وپز یا استراحت آتشی روشن می‌کنند، پیش از ترک محل حتماً از خاموش شدن کامل آن اطمینان حاصل کنند؛ زیرا گاهی یک جرقه کوچک یا وزش باد می‌تواند موجب وقوع آتش‌سوزی گسترده در عرصه‌های طبیعی شود.

مشارکت مردم در حفاظت از منابع طبیعی هر سال بیشتر می‌شود

تسنیم: ارزیابی شما از همراهی مردم با برنامه‌های منابع طبیعی چیست؟

رستمی: خوشبختانه سال‌به‌سال شاهد افزایش آگاهی و مشارکت مردم در حفاظت از منابع طبیعی هستیم.

امروز بسیاری از بهره‌برداران، دهیاران، شوراهای اسلامی، تشکل‌های مردمی و دوستداران طبیعت به این باور رسیده‌اند که حفظ جنگل‌ها و مراتع، ارتباط مستقیمی با معیشت، آرامش، اقتصاد و آینده زندگی خودشان دارد.

این افزایش مشارکت مردمی سرمایه بسیار ارزشمندی برای منابع طبیعی استان است و امیدواریم با استمرار آموزش، فرهنگ‌سازی و تقویت همکاری میان مردم و دستگاه‌های اجرایی، بتوانیم آمار آتش‌سوزی‌ها را بیش از پیش کاهش دهیم.

سامانه 1504 به صورت شبانه‌روزی آماده دریافت گزارش‌های مردمی است

تسنیم: اگر شهروندان مواردی از تخریب یا آتش‌سوزی مشاهده کنند، چگونه باید اطلاع‌رسانی کنند؟

رستمی: از همه مردم عزیز درخواست می‌کنیم در صورت مشاهده هرگونه آتش‌سوزی، تخریب، تصرف غیرقانونی اراضی ملی، قطع درختان، جنگل‌خواری، کوه‌خواری یا هرگونه تعرض به منابع طبیعی، موضوع را در سریع‌ترین زمان ممکن به اداره‌کل منابع طبیعی اطلاع دهند.

سامانه تلفنی 1504 به‌صورت شبانه‌روزی آماده دریافت گزارش‌های مردمی است و همکاران ما در کوتاه‌ترین زمان ممکن نسبت به بررسی موضوع و اعزام نیروهای لازم اقدام خواهند کرد.

بدون تردید حفاظت از منابع طبیعی تنها با امکانات دولتی امکان‌پذیر نیست و مشارکت مردم، مهم‌ترین پشتوانه برای صیانت از این سرمایه ملی است. امیدواریم با همکاری و همراهی مردم، دستگاه‌های اجرایی، دهیاری‌ها، تشکل‌های مردمی و همه دوستداران طبیعت، بتوانیم جنگل‌ها و مراتع ارزشمند استان کرمانشاه را برای نسل‌های آینده حفظ کنیم.