روسیه و بازآرایی هندسه ژئوپلیتیک
به گزارش «راهبرد معاصر»؛ در دنیای معاصر که تجارت جهانی و زنجیرههای تأمین به مثابه رگهای حیاتی اقتصاد بینالملل عمل میکنند، هرگونه تغییر در مسیرهای اصلی حملونقل میتواند معادلات قدرت را در سطح کلان دگرگون سازد. در این میان، توسعه پرشتاب «مسیر دریایی شمالی[1]توسط روسیه، که از آن با عنوان «راه ابریشم قطبی» نیز یاد میشود، فراتر از یک پروژه اقتصادی صرف بوده و به عنوان یک ابتکار راهبردی با هدف بازآرایی هندسه قدرت جهانی در حال ظهور است.
این مسیر که به عنوان جایگزینی برای کانال سوئز مطرح شده، نه تنها نویدبخش کاهش چشمگیر زمان و هزینه حملونقل میان آسیا و اروپاست، بلکه به مسکو اهرم فشاری نوین برای تأثیرگذاری بر ژئوپلیتیک انرژی و تجارت جهانی اعطا میکند.
روسیه با درک این ظرفیت عظیم، سرمایهگذاریهای هنگفتی را برای توسعه زیرساختهای مسیر آغاز کرده است
مزیتهای اقتصادی و سرمایهگذاریهای زیرساختی
جاذبه اصلی مسیر دریایی شمالی در مزیتهای اقتصادی آن نهفته است. این کریدور دریایی که در امتداد سواحل شمالی روسیه و در منطقه انحصاری اقتصادی این کشور قرار دارد، میتواند مسافت سفر میان بنادر شرق آسیا و شمال اروپا را تا ۴۰ درصد کاهش دهد. به عنوان مثال، یک سفر دریایی از ژاپن به اروپا از کانال سوئز حدود ۲۲ روز به طول میانجامد، در حالی که همین مسیر از طریق «مسیر دریایی شمالی» تنها ۱۰ روز زمان میبرد. این کاهش زمان به معنای صرفهجویی قابل توجه در مصرف سوخت، هزینههای عملیاتی و کاهش انتشار گازهای گلخانهای است.
روسیه با درک این ظرفیت عظیم، سرمایهگذاریهای هنگفتی را برای توسعه زیرساختهای این مسیر آغاز کرده است. شرکت دولتی «روساتم»[2] به عنوان اپراتور اصلی این مسیر، وظیفه توسعه بنادر راهبردی مانند آرخانگلسک و مورمانسک و همچنین ساخت و نگهداری ناوگانی از کشتیهای یخشکن هستهای را بر عهده دارد. این یخشکنها که قدرتمندترین نمونهها در جهان هستند، کلید اصلی تحقق هدف روسیه برای تبدیل «مسیر دریایی شمالی» به مسیر قابل کشتیرانی در تمام سال هستند. دولت روسیه پیشبینی میکند که تا سال ۲۰۳۵ میلادی توسعه این مسیر بتواند سالانه ۱۶۰ میلیارد دلار درآمد مالیاتی برای این کشور به همراه داشته باشد و سهم منطقه قطب شمال در تولید ناخالص داخلی را به ۷۵ درصد برساند.
«راه ابریشم قطبی» و اتحاد راهبردی با چین
اهمیت ژئوپلیتیک مسیر دریایی شمالی با ورود چین به عنوان شریک راهبردی، دوچندان شده است. پکن در چارچوب ابتکار «یک کمربند، یک راه»، از توسعه «راه ابریشم قطبی» به عنوان بخشی از راهبرد کلان خود برای ایجاد مسیرهای تجاری جدید و کاهش وابستگی به گلوگاههای دریایی در کنترل غرب حمایت میکند. همکاری چین و روسیه در این پروژه که شامل سرمایهگذاریهای مشترک در زیرساختهای بندری و انرژی است، به شکلگیری محور جدید قدرت در منطقه قطب شمال منجر شده است.
راهاندازی سرویس ریلی-دریایی اکسپرس قطبی شماره ۱ که کانتینرها را به وسیله راهآهن از مسکو به بندر آرخانگلسک و سپس از مسیر دریایی به آسیا منتقل میکند، نمونهای بارز از این همکاری راهبردی است. این اتحاد نه تنها به دنبال به چالش کشیدن تسلط مسیرهای سنتی مانند کانال سوئز و تنگه مالاکاست، بلکه نظم نوین اقتصادی و سیاسی را ترویج میکند که در آن مسکو و پکن نقش محوری ایفا میکنند.
این مسیر ظرفیت آن را دارد با ایجاد آلترناتیو سریعتر و کوتاهتر برای مسیرهای تجاری سنتی، دینامیک تجارت جهانی را متحول کند
بازآرایی هندسه قدرت و چالشهای پیش رو
توسعه موفقیتآمیز مسیر دریایی شمالی، روسیه را در موقعیتی منحصربهفرد برای کنترل یکی از شریانهای حیاتی تجارت آینده جهان قرار میدهد. این امر به مسکو قدرتی مشابه با کنترلی که مصر بر کانال سوئز دارد، اعطا میکند و به این کشور اجازه میدهد تا از این اهرم برای پیشبرد اهداف ژئوپلیتیک خود استفاده کند. حضور نظامی روسیه در قطب شمال نیز که با هدف حفاظت از این مسیر و منابع طبیعی گسترده این منطقه صورت میگیرد، بر ابعاد امنیتی این معادله میافزاید. در هندسه جدید قدرت، «مسیر دریایی شمالی» میتواند به عنوان کریدور تجاری-امنیتی عمل کند که بلوک قدرت اوراسیایی را به یکدیگر نزدیکتر کرده و نفوذ قدرتهای دریایی سنتی غربی را به چالش میکشد.
با این حال، چالشهای متعددی بر سر راه تحقق کامل این چشمانداز قرار دارد. شرایط سخت آبوهوایی قطب شمال، نیاز به کشتیهای گرانقیمت یخشکن، و فصلی بودن بخشهایی از مسیر همچنان از موانع اصلی هستند. علاوه بر این، نگرانیهای جدی در مورد تأثیرات زیستمحیطی افزایش ترافیک دریایی در این اکوسیستم بکر و حساس وجود دارد. از منظر ژئوپلیتیک نیز تحریمهای غرب علیه روسیه و خطرات امنیتی مرتبط با آن بسیاری از شرکتهای کشتیرانی بینالمللی را در مورد استفاده از این مسیر محتاط کرده است. موفقیت نهایی راه ابریشم قطبی نه تنها به توانایی روسیه در غلبه بر این چالشهای فنی و محیطزیستی، بلکه به توانایی این کشور در مدیریت پیچیدگیهای سیاسی و کسب اعتماد جامعه بینالمللی بستگی خواهد داشت.
نتیجهگیری
مسیر دریایی شمالی بیش از یک پروژه زیرساختی، بیانیه ای راهبردی از سوی روسیه برای بازتعریف نقش خود در صحنه جهانی است. این مسیر ظرفیت آن را دارد با ایجاد آلترناتیو سریعتر و کوتاهتر برای مسیرهای تجاری سنتی، دینامیک تجارت جهانی را متحول کند و همزمان، نفوذ ژئوپلیتیک مسکو و متحدانش را به طور قابل توجهی افزایش دهد. اگرچه چالشهای طبیعی و سیاسی همچنان پابرجا هستند، اما سرمایهگذاریهای عظیم و اراده سیاسی پشت این پروژه نشان میدهد راه ابریشم قطبی واقعیتی در حال ظهور است که میتواند در دهههای آینده، نقشه قدرت جهانی را بازترسیم کند. این شریان جدید، نه تنها کالاها، بلکه نفوذ و قدرت را نیز در سراسر جهان جابجا خواهد کرد.
________________________________________________________________________________________________________________
[1] - Northern Sea Route - NSR
[2] - Rosatom