ایران چگونه بازیگر مستقل منطقهای شد؟
به گزارش «راهبرد معاصر»؛ وقتی از دستاوردهای انقلاب اسلامی سخن گفته میشود، معمولاً ذهنها به سمت حوزههای اقتصادی، علمی یا اجتماعی میرود. اما یکی از مهمترین دستاوردهای انقلاب را می توان تغییر جایگاه ژئوپلیتیکی ایران دانست؛ تغییری که نهتنها نقشه سیاسی منطقه را دگرگون کرد، بلکه معادلات قدرت جهانی را نیز تحت تأثیر قرار داد. ایران از کشوری که نقش منطقهایاش عمدتاً در چارچوب سیاستهای قدرتهای خارجی تعریف میشد، به بازیگری تبدیل شد که تقریبا یکی از تاثیرگذارترین بازیگران منطقه شده است و بدون حضورش هیچ معادلهای در غرب آسیا کامل نیست.
می توان ایران امروز را یکی از سه قدرت اصلی غرب آسیا دانست؛ جایگاهی که بر پایه مجموعهای از عوامل شکل گرفته است
پیش از انقلاب، ایران یکی از نزدیکترین متحدان غرب در منطقه بود و سیاست خارجیاش در امتداد منافع قدرتهای خارجی تعریف میشد. انقلاب اسلامی این معادله را بهطور کامل تغییر داد و ایران را به کشوری تبدیل کرد که تصمیماتش را بر مبنای منافع ملی میگیرد، نه بر مبنای خواست قدرتهای بیرونی. استقلال سیاسی، پایه اصلی تغییرات ژئوپلیتیکی ایران شد و این بازیگر مردمی را به مهره کلیدی در منطقه و جهان تبدیل کرد.
سیاست خارجی راهبردهایی است که برای دستیابی به اهدافی معین در چارچوب منافع ملی کشور و در ارتباط با دیگر کشورها در پیش میگیرند. در دوره پهلوی بهویژه پس از کودتای ۲۸ مرداد، عنصر اساسی سیاست خارجی، همسویی بیشتر با کشورهای غربی بهویژه آمریکا و انگلیس بود. اما پس از پیروزی انقلاب، سیاست خارجی جمهوری اسلامی بر پایه نفی سلطه، مبارزه با ظلم و حمایت از محرومان، احترام متقابل، تعهد نداشتن به غرب و شرق و احیای هویت اسلامی مسلمانان قرار گرفت.
امام خمینی (ره) سیاست خارجی کشور را مبتنی بر حفظ آزادی، استقلال و منافع مردم میدانستند و در این مسیر بر ابزار فرهنگی بیش از سایر ابزارها تکیه میکردند. ایشان نهضت اسلامی ایران را نهضت مستضعفان جهان بهشمار میآوردند و برای پیشگیری از سلطه بیگانگان، همواره بر ضرورت وحدت میان مسلمانان تأکید داشتند و همین مسیر راهبردهایی برای سیاست خارجی ایران تدوین کرد که امروز ایران را به بازیگری مستقل و مهره ای کلیدی بدل کرده است.
افزایش عمق راهبردی ایران در منطقه
یکی از مهمترین تحولات پس از انقلاب، گسترش عمق راهبردی ایران در منطقه است. این عمق نهتنها امنیت ملی ایران را تقویت کرده، بلکه این امکان را داده است که در حل بسیاری از بحرانهای منطقهای نقشآفرینی کند. ایران امروز در حل چالش ها و معادلات امنیتی عراق، سوریه، لبنان، یمن و حتی افغانستان و پاکستان نقشی تعیینکننده دارد. این نفوذ، برخلاف تصور برخی، نه صرفاً نظامی بلکه ترکیبی از عناصر فرهنگی، تاریخی، مذهبی و سیاسی است.
می توان ایران امروز را یکی از سه قدرت اصلی غرب آسیا دانست؛ جایگاهی که بر پایه مجموعهای از عوامل ازجمله جمعیت جوان، موقعیت جغرافیایی راهبردی، منابع انرژی، توان علمی و صنعتی و شبکههای ارتباطی منطقهای شکل گرفته است. این عوامل باعث می شود ایران در بسیاری از پروندههای منطقهای، از امنیت انرژی تا مبارزه با افراطگرایی، نقشی قابل توجه داشته باشد. حتی منتقدان سیاستهای ایران نیز ناچارند بپذیرند هیچ تصمیم مهمی در منطقه بدون درنظرگرفتن نقش ایران قابل اجرا نیست.
تغییر نگاه ملتهای منطقه به ایران
انقلاب اسلامی تصویر ایران را میان ملتهای منطقه تغییر داد. پیش از انقلاب، ایران بیشتر بهعنوان متحد قدرتی خارجی شناخته میشد؛ اما پس از انقلاب اسلامی ایران به نمادی از استقلال، مقاومت و هویت بومی تبدیل شد. این تصویر، حتی میان ملتهایی که با سیاستهای ایران موافق نیستند، نوعی احترام و توجه ایجاد کرده و کشورمان برای بسیاری از مردم منطقه، کشوری است که توانسته بدون تکیه بر قدرتهای خارجی مسیر خود را پیش ببرد و این مهم مدیون راهبردهای امام راحل (ره) در تدوین مسیر انقلاب است.
در چهار دهه اخیر، غرب آسیا شاهد جنگها، فروپاشیها و تغییرات گسترده بوده است. در این میان، ایران یکی از معدود کشورهایی بوده که توانسته است ثبات داخلی خود را حفظ کند و همزمان در شکلدهی به نظم جدید منطقهای نقش داشته باشد. ایران در مبارزه با گروههای افراطی، در مذاکرات سیاسی و مدیریت بحرانهای منطقهای نقشآفرینی کرده و به یکی از ستونهای اصلی نظم جدید غرب آسیا تبدیل شده است.
تغییرات ژئوپلیتیکی ایران تنها محدود به منطقه نیست. در بُعد جهانی نیز ایران به کشوری تبدیل شده است که قدرتهای بزرگ ناچارند آن را در محاسبات خود لحاظ کنند. ایران در موضوعات انرژی، امنیت جهانی، تجارت منطقهای و حتی در معادلات قدرتهای بزرگ مانند چین، روسیه و اروپا نقش دارد. این جایگاه جهانی، نتیجه مستقیم استقلال سیاسی و ژئوپلیتیکی پس از انقلاب است.
عبور از بحران ها
ایران در چهار دهه گذشته با جنگ، تحریم، فشارهای سیاسی و بحرانهای منطقهای روبهرو بوده، اما برخلاف بسیاری از کشورهای منطقه، دچار فروپاشی و بیثباتی داخلی گسترده نشده است. همبستگی ملی ایران را به بازیگری تبدیل کرده است که حتی در شرایط فشار نیز میتواند نقش منطقهای خود را حفظ کند.
با وجود این، ایران پس از انقلاب اسلامی برخلاف بسیاری از کشورها، سیاست خارجی خود را بر پایه تنوعبخشی به شرکای بینالمللی بنا کرد. روابط گسترده با کشورهای آسیایی، آمریکای لاتین، آفریقا و کشورهای مستقل باعث شد ایران از وابستگی به یک بلوک قدرت خارج شود. این دیپلماسی چندجانبه، به ایران امکان داده است در دوران تغییرات جهانی از رقابت آمریکا و چین تا جنگهای انرژی جایگاه خود را حفظ و حتی تقویت کند.
ایران در چهار دهه گذشته با جنگ، تحریم، فشارهای سیاسی و بحرانهای منطقهای روبهرو بوده، اما برخلاف بسیاری از کشورهای منطقه، دچار فروپاشی و بیثباتی داخلی گسترده نشده است
نقش ایران در امنیت انرژی جهان
ایران یکی از بزرگترین دارندگان منابع نفت و گاز جهان و موقعیت جغرافیاییاش در کنار خلیج فارس، تنگه هرمز و مسیرهای انرژی، به آن نقشی کلیدی در امنیت انرژی جهان داده است. حتی در دورههای تحریم، ایران همچنان یکی از بازیگران مهم بازار انرژی باقی مانده و تصمیماتش میتواند بر قیمت جهانی نفت و گاز اثر بگذارد. این نقش انرژیمحور، بخشی از قدرت ژئوپلیتیکی ایران بوده که پس از انقلاب تقویت شده است.
یکی از دستاوردهای کمتر دیده شده انقلاب، تأثیر آن بر کشورهای تحت سلطه است. بسیاری از ملتها و جنبشها در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین، انقلاب اسلامی را نمونهای از ایستادگی در برابر سلطه خارجی میدانند. این تصویر باعث شده است ایران میان کشورهای مستقل و درحالتوسعه، جایگاهی نمادین پیدا کند؛ جایگاهی که در روابط بینالمللی ارزش ژئوپلیتیکی بالایی دارد.
ایران پس از انقلاب اسلامی به یکی از بازیگران اصلی منطقه و قدرت مستقل جهانی تبدیل شده است و این جایگاه نتیجه ترکیبی از استقلال سیاسی، افزایش عمق راهبردی، تابآوری در برابر بحرانها، نقشآفرینی منطقهای، دیپلماسی چندجانبه و نفوذ فرهنگی، مذهبی و تمدنی است. ایران امروز کشوری است که قدرتهای جهانی ناچارند آن را در محاسبات خود لحاظ کنند و این، یکی از مهمترین دستاوردهای ژئوپلیتیکی انقلاب اسلامی است.