به گزارش «راهبرد معاصر»؛ آیتالله سیدعلی خامنهای (ره)، رهبر شهید ایران ۱۷ نوامبر ۲۰۲۱ در دیدار با نخبگان علمی دیدگاه خود را درباره توسعه قابلیتهای کشور در حوزه هوش مصنوعی بیان کردند، خواستار تبدیل ایران به یکی از 10 کشور برتر جهان در این زمینه شدند و فرمودند، «این فناوری راهبردی است و نقش اساسی در مدیریت و شکلدهی آینده ایفا خواهد کرد».
سالهای اخیر علاقه روزافزون ایران به توسعه قابلیتهای هوش مصنوعی داخلی مشهود بوده است
همچنین، ایشان از دانشگاهها و مدارس ایران خواستند تا به وسیله تحقیقات علمی عمیق، نوآوری و توسعه، تمرکز خود را بر این حوزه افزایش دهند. از آن زمان، نهادهای دولتی ایران با توجه به اهمیت دستورالعملهای رهبر شهید، وظیفه تقویت قابلیتهای هوش مصنوعی کشور را با سرعت بیشتری بر عهده گرفتهاند.
به تازگی دولت ایران راهبردی ملی برای تحقیق و توسعه در هوش مصنوعی تدوین کرد که ناشی از درگیریهای سیاسی، امنیتی و نظامی ایران در منطقه و فراتر از آن، و همچنین رقابت با کشورهای همسایه است. در این زمینه، ایران نه تنها بر توسعه قابلیتهای فنی هوش مصنوعی تمرکز کرده، بلکه آنها را در حوزه نظامی نیز به کار گرفته است.
ژوئیه ۲۰۲۳ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از تولید موشک ساخت داخل مجهز به فناوریهای هوش مصنوعی خبر داد که گامی مهم در برنامه هوش مصنوعی نظامی ایران بود. سپس این برنامه از نظر دامنه و اهمیت گسترش یافت و تأثیر آن در جنگ ژوئن ۲۰۲۵ و سپس در جریان درگیریهای فوریه ۲۰۲۶ مشهود بود.
سالهای اخیر علاقه روزافزون ایران به توسعه قابلیتهای هوش مصنوعی داخلی مشهود بوده که مؤلفههای آن عبارتند از:
۱. مصوبات سیاسی و قانونی: پس از دستورات رهبر شهید در سال ۲۰۲۱، دولت ایران اقدامات متعددی را با هدف تقویت قابلیتهای هوش مصنوعی کشور آغاز کرده است. مهمترین این اقدامات، راهاندازی «سازمان ملی هوش مصنوعی» در ژوئیه ۲۰۲۴ با حضور محمد مخبر، معاون اول رئیس جمهور وقت ایران بود. این راهاندازی پس از انتشار «سند ملی هوش مصنوعی» انجام شد که دسامبر ۲۰۲۳ به وسیله دولت شهید آیت الله رئیسی تدوین شد.
در آن زمان، مخبر اعلام کرد که هدف این سازمان، رساندن ایران به جمع 10 کشور برتر جهان در حوزه هوش مصنوعی است. سپس، دولت استقلال اداری و مالی این سازمان را تقویت و دفتر ریاست جمهوری نظارت مستقیم بر مدیریت آن را بر عهده گرفت.
حسین افشین، معاون علمی و فناوری رئیس جمهور ایران مارس ۲۰۲۵، سه ماه پیش از جنگ ۱۲ روزه با ایالات متحده و اسرائیل، با راهاندازی «سکوی ملی آزمایشی هوش مصنوعی» گام دیگری در این مسیر برداشت. این سکو با هدف ایجاد سیستم عامل ملی مبتنی بر نرمافزار متنباز، با اجزای الکترونیکی کاملاً داخلی توسعه یافته راهاندازی و تداوم خدمات آن حتی در صورت قطع جهانی اینترنت تضمین شده است.
همچنین، تهران روی تصویب قوانینی برای تنظیم حوزه دیجیتال کار کرد. به عنوان مثال، قوه قضائیه با همکاری دولت چهاردهم قانون «مبارزه با انتشار محتوای اخبار جعلی» را تصویب کرد که ژوئیه ۲۰۲۵ به وسیله مجلس تصویب شد. این قانون با هدف افزایش کنترل بر سکوهای رسانههای اجتماعی و ابزارهای هوش مصنوعی تصویب شد. همزمان، دولت ایران دامنه شمول «قانون جرائم سایبری» سال ۲۰۰۹ را به هوش مصنوعی نیز گسترش داد. براساس مصوبه مجلس از انتقال اطلاعات حیاتی شهروندان به خارج از کشور باید جلوگیری شود و در حال حاضر کمیتههای مجلس در حال بررسی لوایح جدید برای جلوگیری از نشت دادههای دولتی هستند.
۲. تخصیص منابع مالی قابل توجه: دولت ایران بودجه قابل توجهی را برای ارتقای قابلیتهای هوش مصنوعی خود اختصاص داده و برای دستیابی به این هدف، تهران به بودجه صندوق توسعه ملی ایران متکی است. همچنین، براساس مصوبه بودجه در ژانویه ۲۰۲۵، تقریبا ۱۱۵ میلیون دلار برای حمایت از قابلیتهای هوش مصنوعی کشور در مؤسسات تحقیقاتی، دانشگاهها و شرکتهای فناوری اعلام شد.
۳. ادغام فناوری در زرادخانه تسلیحات: کاربرد فناوریهای هوش مصنوعی در توسعه سلاحها و موشکها یکی از مهمترین جنبههای علاقه ایران به توسعه این حوزه است. تهران به دلیل افزایش درگیری با اسرائیل و ایالات متحده در سالهای اخیر، استفاده از این فناوریها را در سیستمهای هدایت موشک و مدیریت انبوه پهپادها افزایش داده است. سپاه پاسداران و ارتش ایران نیز برای ادغام این فناوریها در زرادخانههای نظامی خود تلاش کرده و آن را نتیجه کلیدی توسعه کشور در این بخش میدانند. آغاز عملی این روند نظامی با اعلام ارتش ایران در ژانویه ۲۰۲۵ مبنی بر دریافت تقریباً یک هزار پهپاد مدرن بود.
دولت ایران بودجه قابل توجهی را برای ارتقای قابلیتهای هوش مصنوعی خود اختصاص داده و برای دستیابی به این هدف، تهران به بودجه صندوق توسعه ملی ایران متکی است
عوامل متعددی وجود دارد که تلاشهای ایران برای پیشرفت قابلیتهای هوش مصنوعی خود را توضیح میدهد که میتوان آنها را به شرح زیر خلاصه کرد:
۱. ایجاد سازوکارهای مستقل از غرب: پس از دستورالعملهای سال ۲۰۲۱ آیتالله خامنهای (ره)، نهادهای دولتی ایران گامهای جدی برای کاهش وابستگی کشور به فناوری غربی و ساخت سامانه های داخلی برداشتند. ایران در مواجهه با تحریمهای غرب در بخشهای مختلف ازجمله فناوری، به دنبال بومیسازی فناوریها و نرمافزارهای هوش مصنوعی و ایجاد اکوسیستم فناوری مستقل بوده است. این رویکرد با هدف کاهش نظارت غرب و آسیبپذیریهای امنیتی انجام شد که میتواند از اتکا به فناوری غربی ناشی شود.
۲. تقویت کنترل امنیت داخلی: اعتراضات سال ۲۰۲۲ در ایران، نقطه عطفی در توسعه قابلیتهای هوش مصنوعی ایران بود. رسانههای دیجیتال نقش مهمی در سازماندهی اعتراضات، به ویژه در مراحل اولیه آنها ایفا کردند و ایران را بر آن داشتند تا توجه ویژهای به نظارت و کنترل این فضا داشته باشد.
۳. ارتقای قابلیتهای نظامی و اطلاعاتی: این مورد یکی از انگیزههای اصلی تهران برای توسعه قابلیتهای هوش مصنوعی است. با توجه به تداوم درگیری ایران با اسرائیل و ایالات متحده، تهران به دنبال استفاده از فناوریهای هوش مصنوعی در ارتش خود بوده است. به عنوان مثال، در جنگ فوریه ۲۰۲۶، کشور از این قابلیتها برای افزایش دقت موشکهای بالستیک و پهپادهای خود استفاده کرده که نشان دهنده تلاشها برای تبدیل سلاحهای متعارف خود به سامانه های هوشمند با قابلیت استدلال و تصمیمگیری مستقل است.
تهران کلاهکهای موشکهای بالستیک خود را به دوربینهایی مجهز میکند که نقشهها و تصاویر اهداف را ذخیره و حاشیه خطا را به میزان قابل توجهی کاهش میدهند. همین موضوع تا حدودی درباره عملکرد پهپادهای آن نیز صدق میکند که بدون نیاز به هدایت خارجی، به تشخیص خودکار هدف از تصاویر ذخیره شده متکی هستند. تهران همچنین آنها را به برنامههای هوش مصنوعی مجهز میکند که قادر به تمایز بین وسایل نقلیه نظامی و زیرساختهای غیرنظامی هستند و بنابراین اهداف خاص را بدون دخالت مستقیم انسان هدف قرار میدهند.
۴. استفاده از هوش مصنوعی برای حملات سایبری: ایران در کنار کاربست هوش مصنوعی در توسعه قابلیتهای نظامی، از نرمافزار هوش مصنوعی برای افزایش کیفیت حملات سایبری خود علیه دشمنان نیز استفاده میکند. این موضوع شامل تغییر از روشهای سنتی به حملات سایبری پیچیده و پیشرفته است که تشخیص آنها دشوار خواهد بود.
ایران در وهله نخست از این حملات علیه ایالات متحده و اسرائیل استفاده می کند و گاهی به برخی کشورهای اروپایی نیز گسترش میدهد.
در مجموع، اتکای روزافزون ایران به هوش مصنوعی به تحول قابلیتهای نظامی و دستگاه امنیتی داخلی آن کمک کرده است. تهران احتمالاً به دلیل ترکیبی از محدودیتهای خارجی و داخلی، برای حفظ این پیشرفت فناورانه در سالهای آینده با چالش مواجه شود.
مهمترین آنها، کنترلهای سختگیرانه صادرات ایالات متحده است که دسترسی ایران به تراشههای الکترونیکی پیشرفته مورد نیاز برای ادغام نرمافزار هوش مصنوعی در پهپادهای هوشمند را محدود میکند. گرچه ایران در واردات برخی از این قطعات به داخل کشور موفق بوده است، اما نتوانسته آنها را در مقادیر مورد نیاز به دست آورد.