شعرا و ادبا، پاسداران زبان و فرهنگ فارسی

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ هر روایتی از شعر فارسی ناگزیر از فردوسی آغاز می‌شود. حکیم ابوالقاسم فردوسی، شاعر حماسه‌سرای ایرانی و سراینده شاهنامه، سال ۳۲۹ هجری قمری در توس خراسان چشم به جهان گشود. وی را بزرگ‌ترین سراینده شعر پارسی می‌دانند؛ شاعری که با سرودن شاهنامه، نه فقط یک اثر ادبی، بلکه «حماسه ملی ایران» را بنیان گذاشت. فردوسی زبان پارسی را زنده نگه داشت و به آن هویتی جاودانه بخشید. شاهنامه، طولانی‌ترین منظومه به زبان پارسی تا زمان خود بود و بسیاری از پژوهشگران آن را بزرگ‌ترین حماسه جهان خوانده‌اند.

وی با سرودن «بسی رنج بردم در این سال سی / عجم زنده کردم بدین پارسی»، نه فقط از یک زبان، بلکه از یک فرهنگ و تمدن پاسداری کرد. فردوسی در سال ۴۱۶ هجری قمری در زادگاهش توس درگذشت، اما نام و راهش برای همیشه در حافظه ایرانیان ماند.

مولانا جلال‌الدین بلخی، شاعر و عارف بزرگ ایرانی با مثنوی معنوی و غزلیات شمس، زبان عشق و عرفان را به اوج رساند

شیراز، شهر غزل و حکمت

قرن‌ها بعد، در شیراز دو ستاره دیگر آسمان ادب پارسی را روشن کردند. سعدی شیرازی، شاعر و نویسنده بزرگ قرن هفتم هجری، با گلستان و بوستان خود لقب استاد سخن و پادشاه سخن گرفت. وی بی‌تردید یکی از پنج شاعر نخستین زبان فارسی و از بزرگ‌ترین شاعران ایران است که زیبایی کلام و شیوایی‌اش شهرت جهانی دارد. سعدی بعد از فردوسی، آسمان ادب فارسی را به نور خیره‌کننده خویش روشن ساخت.

در همان شهر، خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی، غزل‌سرای نامدار سده هشتم، با بیان پرنغز و شیوای خویش حقیقت‌های عرفان، عشق و تخیل‌های شاعرانه را در قالب غزل‌هایی ناب به تصویر کشید. حافظ که به «لسان‌الغیب» شهرت یافت، یکی از سخنوران نامی جهان و غزل‌هایش قرن‌ها زینت‌بخش محافل ادبی است.

در همین مسیر، مولانا جلال‌الدین بلخی، شاعر و عارف بزرگ ایرانی با مثنوی معنوی و غزلیات شمس، زبان عشق و عرفان را به اوج رساند. وی نماد جهانی عشق، معنا و عرفان شد و آثارش نه فقط در کشورهای فارسی‌زبان، بلکه در سراسر جهان تأثیرگذار بوده است.

صائب و سبک هندی؛ شعر از دربار به میان مردم

در قرن یازدهم هجری، میرزا محمدعلی صائب تبریزی بزرگ‌ترین غزل‌سرای آن دوران و نامدارترین شاعر زمان صفویه، سبک تازه‌ای را در غزل فارسی بنیان گذاشت که بعدها به «سبک هندی» شهرت یافت. صائب که در اصفهان پرورش یافت، شاعری کثیرالشعر بود و بیش از 60 هزار بیت از وی برجای مانده است. وی شعر را از دربار به میان مردم آورد و موضوعات اجتماعی را به زبان عامیانه و صمیمی مطرح کرد. شاعران انجمن ادبی فردوسی در مشهد دوستدار سبک هندی و نکته‌پردازی‌های صائب تبریزی بودند.

شعر نو؛ انقلابی در واژه‌ها

با آغاز قرن چهاردهم شمسی، شعر فارسی وارد دوره تازه‌ای شد. نیما یوشیج، شاعر معاصر و بنیان‌گذار شعر نو با انتشار «افسانه» در سال ۱۳۰۰، راهی تازه پیش پای شاعران گشود. وی را «پدر شعر نو»ی فارسی لقب داده‌اند و یکی از تأثیرگذارترین شاعران در شعر معاصر ایران دانسته می‌شود.

پس از نیما، شاعران بزرگی مسیر وی را ادامه دادند. احمد شاملو، یکی از بزرگ‌ترین شاعران معاصر ایران با نوآوری در شعر سپید، گونه‌ای تازه از سرایش را بنیان گذاشت که به «شعر شاملویی» شهرت یافت. مهدی اخوان ثالث با تخلص «م. امید»، از خراسان برخاست و با ترکیب سنت شعر فارسی و دغدغه‌های اجتماعی، سبکی یگانه پدید آورد. فروغ فرخزاد، شاعر برجسته معاصر در عمر کوتاه خود پنج دفتر شعر منتشر کرد که از نمونه‌های درخشان شعر معاصر فارسی هستند. سهراب سپهری، شاعر و نقاش اهل کاشان با «صدای پای آب» و «حجم سبز»، شعری سرشار از عرفان و طبیعت آفرید و از مهم‌ترین شاعران معاصر ایران شد.

«امین»؛ شاعری در کنار رهبری جهان اسلام 

در مسیر پرفراز و نشیب شعر فارسی، نام آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای (ره)، رهبر شهید انقلاب اسلامی جایگاهی ویژه دارد. شخصیتی که با تخلص «امین» شعر می‌سرودند و عمر خود را در میان واژه‌ها، غزل‌ها و کتاب‌ها گذراندند و در عین سیاستمداری، رهبری بزرگ بودند که با روحیه ای لطیف اشعاری زیبا می سرودند.

علاقه ایشان به شعر و ادب پارسی ریشه‌ در کودکی داشت و نخستین معلم ادبیات ایشان مادرشان بود؛ «خانمی بسیار فهمیده، باسواد، کتابخوان، دارای ذوق شعری و هنری و حافظ‌شناس». رهبر شهید انقلاب خود گفته بودند، «بعضی از شعرهای حافظ که هنوز یادم است، از شعرهایی است که آن‌وقت از مادرم شنیدم».

ایشان در جوانی با غلامرضا قدسی، از غزل‌سرایان برجسته کشور دوست شدند و از همین راه با انجمن ادبی فردوسی در مشهد آشنا شدند. سیدعلی جوان خیلی زود در انجمن فردوسی جایگاه خودشان را یافتند؛ آن‌قدر که حتی بعضی از شاعران خراسانی پیش از نظر ایشان سروده‌هایشان را در جایی مطرح نمی‌کردند. با اینکه خودشان شعر می‌سرودند، از خواندن آن در جلسه انجمن خودداری می‌کردند و می‌گفتند، «وقتی که شعر خودم را نگاه می‌کردم با دید یک نقاد، می‌دیدم که این شعر مرا راضی نمی‌کند».

در مسیر پرفراز و نشیب شعر فارسی، نام آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای (ره)، رهبر شهید انقلاب اسلامی جایگاهی ویژه دارد

حضور مستمر در انجمن‌های ادبی، حتی با رفتن ایشان به قم متوقف نشد. خودشان گفته بودند، «زمانی که قم بودم، از قم که به مشهد می‌آمدم، برنامه را جوری ترتیب می‌دادم که جلسه آن هفته انجمن ادبی را درک کنم».

رهبر شهید انقلاب با شعر فارسی، عربی و ترکی آشنایی و تسلط قابل‌توجهی داشتند و از شعر کلاسیک و کهن تا شعر معاصر و حتی اشعار عامیانه و محلی را می‌شناختند. در میان قالب‌های سنتی، غزل جایگاه ویژه‌ای برایشان داشت و به سبک خراسانی با صلابت و سبک عراقی با لطافت، هر دو علاقه داشتند. ارادت خاصی به بیدل دهلوی، صائب تبریزی، حافظ و سعدی داشتند و در قالب‌های جدید نیز شعر نیمایی را گرامی می‌داشتند و از آن حمایت می‌کردند.

پس از انقلاب نیز این پیوند با شعر و شاعران ادامه یافت. جلسات شعر رمضان، تنها بخشی از اهتمام ایشان به شعر و شاعران بود. در طول سال نیز با شاعران، به‌ویژه نسل جوان، ارتباط داشتند و در شکل‌گیری و تقویت مکتب شعر انقلاب و دفاع مقدس سهمی جدی ایفا کردند. جلسات شعری که با حضور ایشان برگزار می‌شد، به جریانی اثرگذار در ادبیات معاصر تبدیل شد.

مجموعه سروده‌های رهبر فرزانه با عنوان «از دفتر شعر امین» منتشر شده است. این اثر منتخبی از اشعار رهبر شهید انقلاب و با آثار هنرمندان شناخته‌شده عرصه هنرهای ترسیمی و خوشنویسی آراسته شده است.

میراثی که زنده است

از فردوسی که «عجم را بدین پارسی زنده کرد» تا صائب که شعر را به میان مردم آورد، از نیما که قالب‌های کهن را شکست تا شاملو و فروغ و سپهری و اخوان که هر یک راهی تازه گشودند، تا آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای (ره) که با تخلص «امین» در همین مسیر گام نهادند، همه و همه حلقه‌های یک زنجیره‌اند؛ زنجیره‌ای که زبان فارسی را از حماسه‌های کهن تا امروز زنده نگه داشته است.

روز بزرگداشت شعر و ادب فارسی، روز پاسداشت همین زنجیره است. زنجیره‌ای که در آن، واژه‌ها نه فقط ابزار بیان، که حافظه یک ملت‌اند و شاعران، نگهبانان این حافظه.