
به گزارش «راهبرد معاصر»؛ تنشها بین ترکیه و آذربایجان دست کم به صورت علنی پس از اختلاف بر سر حجاب کاهش یافته است، اما این بحران اختلافات اساسی را درباره دخالت در امور داخلی، روابط با ارمنستان و روابط نزدیک باکو با اسرائیل آشکار کرده است.
باکو انتقادات ترکیه را تلاشی برای ایفای نقش «برادر بزرگتر» و دیکته کردن سیاستهای داخلی خود میداند
این اختلاف پس از آن آغاز شد که آذربایجان ۲۱ سپتامبر مقررات جدید لباس فرم مدارس را تصویب و عملاً پوشیدن روسری را در مدارس دولتی ممنوع کرد؛ تصمیمی که به شدت مورد انتقاد اعضای حزب حاکم عدالت و توسعه به ریاست رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه قرار گرفت. در پاسخ به انتقاد ترکیه، الهام علی اف رئیس جمهور آذربایجان تصمیم گرفت در سیزدهمین اجلاس سازمان همکاری کشورهای ترک زبان که ۳۰ اکتبر در آنکارا برگزار شد، شرکت نکند.
این بحران پس از سفر اردوغان به آذربایجان در هشتم نوامبر فروکش کرد، جایی که وی و علیاف علنی بر استحکام روابط بین دو کشور تأکید کردند. پس از آن، علیاف در سی و یکمین کنفرانس احزاب درباره تغییرات اقلیمی (COP31) که ۱۱ نوامبر در آنتالیا برگزار شد، شرکت کرد.
ناظم جعفروف، معاون رئیس مرکز روابط بینالملل و مطالعات راهبردی قفقاز (QAFSAM) مستقر در باکو گفت: نه طرف ترکیهای و نه طرف آذربایجانی این بحران را به خوبی مدیریت نکردهاند.
در حالی که نمایندگان مجلس از حزب عدالت و توسعه و ... ممنوعیت حجاب را ضربهای به آزادی مذهبی میدانستند، باکو انتقادات آنها را بخشی از الگوی گستردهتر دخالت ترکیه در امور داخلی خود، به ویژه در نظام سیاسی سکولار آن، میدانست. به گفته جعفروف، باکو به موضوعات مذهبی از منظر امنیت ملی نگاه میکند، نه از منظر آزادی مذهبی.
طبق اعلام وزارت امور خارجه آذربایجان، سال گذشته ۵۳۷ شهروند که بیشترشان کودک بودند، از عراق و سوریه به آذربایجان بازگشتند، جایی که به دلیل ارتباط با داعش در اردوگاهها یا زندانها نگهداری میشدند.
باکو همچنین انتقادات ترکیه را تلاشی برای ایفای نقش «برادر بزرگتر» و دیکته کردن سیاستهای داخلی خود میداند. در بحبوحه تنشها، دوم اکتبر علیاف هشداری ضمنی به آنکارا داد و از طرفهای خارجی که نامشان ذکر نشده بود، خواست «در امور ما دخالت نکنند» یا «به ما نگویند چه کار کنیم».
یکی دیگر از دلایل نارضایتی باکو، تلاشهای مداوم ترکیه برای عادیسازی روابط با ارمنستان، رقیب تاریخی آذربایجان، است. گرچه آنکارا عادیسازی کامل روابط را به دستیابی به توافق صلح جامع بین ارمنستان و آذربایجان مرتبط دانسته است، ترکیه و ارمنستان به تدریج روابط خود را بهبود بخشیدهاند.
در مقابل، ترکیه نیز دلایلی برای نارضایتی از باکو دارد. یک منبع امنیت ملی ترکیه که نخواست نامش فاش شود، یکی از این دلایل را مداخله بیش از حد آذربایجان در تلاشهای آنکارا برای عادیسازی روابط با ارمنستان توصیف کرد.
آذربایجان با باز شدن مرز قبل از برقراری روابط دیپلماتیک مخالف است، در حالی که آنکارا به دنبال بازگشایی مرز با ارمنستان برای تقویت تجارت و احیای اقتصاد استانهای مرزی خود است. دولت ترکیه همچنین با انتقاد به دلیل انتقال نفت آذربایجان به اسرائیل از خط لولهای که به بندر جیحان ترکیه در دریای مدیترانه منتهی میشود، روبروست.
با وجود اختلافات بین دو کشور، فروکش سریع بحران نشان داد ترکیه و آذربایجان منافع قابل توجهی دارند که به آنها اجازه نمیدهد روابطشان را به سمت بحرانی عمیقتر سوق دهند
در حالی که مقام های ترکیه از انتقاد علنی از روابط نزدیک باکو با اسرائیل که پس از جنگ غزه به شدت بین آنکارا و تل آویو رو به وخامت گذاشته است، خودداری کردهاند، این روابط گهگاه باعث ایجاد تنشهایی شده است، ازجمله در جریان سفر هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه به آذربایجان برای شرکت در یک اجلاس بینالمللی.
پس از آنکه اسحاق هرتزوگ، رئیس اسرائیل با یک پرواز تجاری آذربایجانی وارد باکو شد و ممنوعیت آنکارا برای استفاده هواپیماهای اسرائیل از حریم هوایی خود را دور زد، فیدان و هیئت ترکیهای هنگام شروع سخنرانی هرتزوگ خارج شدند. منبع ترکیهای این خروج را اعتراضی به ورود مخفیانه هرتزوگ با هواپیمای آذربایجانی توصیف کرد.
با وجود اختلافات بین دو کشور، فروکش سریع بحران نشان داد ترکیه و آذربایجان منافع قابل توجهی دارند که به آنها اجازه نمیدهد روابطشان را به سمت بحرانی عمیقتر سوق دهند. ترکیه منافع اقتصادی و منافعی در بخش انرژی دارد که آن را به حفظ این رابطه سوق میدهد.
طبق اعلام سفارت آذربایجان در آنکارا، کل سرمایهگذاریهای مستقیم آذربایجان در ترکیه بین سالهای ۱۹۹۵ تا ۲۰۲۵ به ۲۱.۱ میلیارد دلار رسیده است.
آذربایجان که دارای نظام وظیفه اجباری است، بیش از یک دهه را صرف نوسازی زرادخانه نظامی خود کرده که بیشتر آن به دوران شوروی بازمیگردد. ترکیه از این روند نوسازی به وسیله آموزش نظامی، رزمایشهای مشترک و فروش اسلحه، به عنوان بخشی از تطبیق نیروهای مسلح آذربایجان با استانداردهای ناتو حمایت کرده است.
آنکارا همچنین پهپادهای مسلح و سلاحهای هدایتشونده دقیق، ازجمله پهپادهای بایراکتار TB2 را که برای حمله به پدافند هوایی ارمنستان در جنگ 2020 بین دو کشور استفاده شدند، به باکو تحویل میدهد. بر اساس توافق دفاعی که سال ۲۰۲۱ امضا شد، دو کشور متعهد شدند در صورت تهدید امنیت هر یک از آنها، حمایت و کمک نظامی ارائه دهند.
رابطه انرژی نیز برای هر دو طرف سودمند است، زیرا ترکیه به عنوان کریدور حیاتی برای صادرات آذربایجان عمل میکند. خط لوله باکو-تفلیس-جیحان نفت آذربایجان را به بازارهای بینالمللی و خط لوله گاز طبیعی ترانس آناتولی (TANAP) گاز آذربایجان را به اروپا منتقل میکند.
درباره گاز طبیعی، منابع آذربایجان از «کریدور گاز جنوبی» به ترکیه و اروپا میرسد که خط لوله گاز طبیعی ترانس آناتولی بخش اصلی آن را تشکیل میدهد و از خاک ترکیه عبور میکند.
شرکت دولتی کریدور گاز جنوبی آذربایجان (CJSC) 51 درصد از سهام خط لوله تاناپ و شرکت دولتی خط لوله بوتاش ترکیه 30 درصد از سهام آن را در اختیار دارد.
جعفروف گفت: هیچ موضوع خارجی وجود ندارد که ارزش آسیب رساندن به روابط آذربایجان و ترکیه داشته باشد.