به گزارش «راهبرد معاصر»؛ رؤیای واشنگتن برای تغییر چهره خاورمیانه که در گذشته شکست خورده بود، امروز نیز در حال شکست است و در صورت ادامه این رویکرد، باز هم نتیجهای جز ناکامی به همراه نخواهد داشت. با وجود این، جهان در حال نزدیک شدن به پایان دورهای بیش از یک قرن است که طی آن قدرتهای خارجی، حتی زمانی که قادر به تحقق اهداف اصلی خود نبودند، مسیر تحولات خاورمیانه را تعیین میکردند. جنگ نافرجام آمریکا و اسرائیل علیه ایران، نقطه عطفی در این روند است؛ جنگی که تحولات جاری را سرعت بخشیده و کشورهای منطقه را بیش از گذشته به اتکا بر تواناییهای داخلی خود وادار کرده است.
ظهور پهپادهای ارزانقیمت و مرگبار، در کنار موشکهای بالستیک پیشرفته، هزینه مداخله نظامی را بهشدت افزایش داده است
قدرتهای خارجی نقش مهمی در شکلگیری خاورمیانه معاصر داشتهاند. پس از جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی، قدرتهای پیروز اروپایی در کنفرانس صلح پاریس در سال۱۹۱۹ مرزها و کشورهای جدیدی را در منطقه ایجاد کردند. انگلستان و فرانسه نیز در فاصله میان دو جنگ جهانی، بر سرزمینهایی که امروز لبنان، عراق، سوریه، اردن و فلسطین اشغالی را تشکیل میدهند، حکومت کردند. پس از آن، حمایت قدرتهای خارجی از تأسیس اسرائیل، کودتای آمریکا و انگلستان علیه دولت وقت ایران در سال۱۹۵۳ و رقابت آمریکا و شوروی در دوران جنگ سرد، خاورمیانه را به یکی از اصلیترین صحنههای مداخله و رقابت قدرتهای بزرگ تبدیل کرد.
با پایان جنگ سرد، این مداخلات متوقف نشد، بلکه آمریکا تقریباً به تنها قدرت تعیینکننده منطقه تبدیل شد. واشنگتن در جنگ خلیج فارس، روند صلح مادرید و توافق اسلو نقشآفرینی و سپس با اشغال عراق در سال۲۰۰۳ تلاش کرد ساختار سیاسی کل منطقه را تغییر دهد. اما نتیجه این سیاستها، نه ثبات و دموکراسی، بلکه جنگ، بیثباتی و تقویت نیروهای مخالف آمریکا بود. جنگ کنونی علیه ایران را میتوان آخرین تلاش این پروژه دانست؛ پروژهای که بر غرور نظامی و تصور اغراقآمیز از توانایی آمریکا برای بازطراحی خاورمیانه استوار شده است.
تحولات سالهای اخیر نشان دادهاند قدرت نظامی خارجی دیگر مانند گذشته کارآمد نیست. شکست آمریکا در عراق و لیبی و مقاومت ایران در برابر چند دهه فشار و تحریم، محدودیتهای مداخله خارجی را آشکار کرده است. ایران با تکیه بر توان موشکی، پهپادی و ظرفیتهای هستهای خود توانسته است در برابر فشارهای گسترده مقاومت کند. همچنین عربستان سعودی با وجود هزینههای سنگین نظامی، نتوانست به وسیله حملات هوایی بر جنبش انصارالله در یمن پیروز شود. حملات گسترده اسرائیل نیز نتوانستهاند حماس یا حزبالله را بهطور کامل از میان ببرند.
ظهور پهپادهای ارزانقیمت و مرگبار، در کنار موشکهای بالستیک پیشرفته، هزینه مداخله نظامی را بهشدت افزایش داده است. حملات هوایی طولانی علیه ایران نتوانست جمهوری اسلامی را سرنگون کند و حتی آمریکا را در حفاظت از پایگاههای خود در منطقه با مشکل مواجه کرد. آسیبپذیری پایگاهها، محدود شدن عملیات ناوهای هواپیمابر و مصرف گسترده موشکهای گرانقیمت پدافندی مانند پاتریوت، ادامه عملیات نظامی را دشوارتر کرده است. سامانههایی مانند پاتریوت و گنبد آهنین نیز در برابر حملات گسترده و همزمان پهپادی و موشکی مصون نیستند. از این رو، ایده حمله زمینی به ایران، کشوری با جمعیت حدود۸۰ میلیون نفر، گزینهای بسیار پرهزینه و غیرواقعبینانه ارزیابی میشود؛ تجربه عراق و افغانستان نیز باید به سیاستگذاران آمریکایی آموخته باشد که اشغال کشورها بهسادگی ممکن نیست.
عامل مهم دیگر، کاهش تدریجی اهمیت انرژی خاورمیانه برای قدرتهای خارجی است. افزایش اخیر قیمت سوخت، بیشتر ناشی از محدودیت ظرفیت پالایش و پیامدهای جنگهای ایران و اوکراین بوده است، نه کمبود نفت خام. از زمان بحران نفتی سال۱۹۷۳، رشد تولید نفت شیل در آمریکا و تلاش جهانی برای کاهش مصرف سوختهای فسیلی، اهمیت نسبی نفت خاورمیانه کاهش یافته است. کشورهای نفتخیز منطقه، ازجمله عربستان و امارات، نیز با درک این واقعیت به سمت تنوعبخشی اقتصادی حرکت کردهاند.
در نتیجه، نیاز قدرتهای خارجی به مداخله برای حفاظت از منابع انرژی کاهش، در حالی که هزینه چنین مداخلاتی افزایش یافته است. برآیند این دو روند، خاورمیانهای است که بیش از گذشته سرنوشت خود را به دست دولتها و ملتهای منطقه میسپارد. قدرتهای خارجی همچنان برای فروش سلاح، سرمایهگذاری و تجارت در منطقه حضور خواهند داشت، اما ابتکار عمل دیگر مانند گذشته در اختیار آنها نخواهد بود.