چهار دهه مقاومت تا خودکفایی در حوزه نظامی
به گزارش «راهبرد معاصر»؛ روایت صعود ایران اسلامی با کمک نیروهای بومی اما توانمند، جذاب است که ایران را از کارگاههای خاموش تا آسمانهای دور رساند. روایتی از ساخت نخستین موشک های ساده تنها برای دفاع در مقابل مزدور منطقه ای در دهه ۶۰ و بحبوحه جنگ تحمیلی تا روزگاری که هژمونی و جهانخوار دنیا از واکنش نظامی و موشکی ایران و فرماندهان مقتدر این سرزمین واهمه دارد.
هیچکس نمیدانست این تلاشهای پراکنده، روزی تبدیل به ستون فقرات صنایع دفاعی ایران خواهد شد
وقتی انقلاب اسلامی ورق تاریخ را برگرداند، کمتر کسی تصور میکرد کشوری که برای کوچکترین قطعه نظامی به خارج وابسته بود، روزی بتواند موشکهایی بسازد که هزاران کیلومتر دورتر را هدف بگیرند، یا ماهوارههایی را به مدار بفرستد که از فراز زمین، خاک خودشان را رصد کنند.
اما ایران، مسیری معمولی نپیمود؛ مسیری داشت که از دل تحریم، جنگ، کمبود و نیاز عبور کرد و به خوداتکایی رسید و امروز دستاوردهای نظامی و تسلیحاتی اش دشمن را انگشت به دهان گذاشته است.
روزهای خاکستری، کارگاههای خاموش
اوایل دهه ۶۰ در گوشهوکنار کشور کارگاههایی وجود داشت که بیشتر شبیه انبارهای متروکه بودند تا مراکز صنعتی. اما همانجا، همانوقت، جوانانی با لباسهای روغنی و دستهایی پینهبسته، تلاش میکردند یک قطعه کوچک بازسازی کنند تا هواپیمایی زمینگیر نشود یا تانکی از کار نیفتد.
هیچکس نمیدانست این تلاشهای پراکنده، روزی تبدیل به ستون فقرات صنایع دفاعی ایران خواهد شد. پس از انقلاب اسلامی، ایران با تحریمهای گسترده تسلیحاتی مواجه شد. ارتش که پیش از انقلاب وابستگی شدیدی به آمریکا و غرب داشت، با کمبود قطعات و پشتیبانی روبهرو شد آن هم در شرایطی که عراق مقابل ایران با انواع تسلیحات روز دنیا از طرف آمریکا و اروپا تجهیز شده و صف کشیده بود. همین شرایط، ایران را به سمت ایجاد صنایع دفاعی مستقل سوق داد. امروز ایران بیش از ۹۰ درصد تجهیزات دفاعی خود را تولید میکند و در حوزههای زیر به خودکفایی گسترده رسیده است:
- موشکهای بالستیک و کروز
- پهپادهای رزمی
- پدافند هوایی
- جنگافزارهای سبک و نیمهسنگین
- قایقهای تندرو
- رادارهای برد بلند
- تجهیزات جنگ الکترونیک
همچنین در حوزههایی مانند جنگندههای نسل جدید، زیردریاییهای سنگین و ناوهای هواپیمابر وابستگی یا محدودیتی وجود ندارد.
جنگ، دانشگاهی برای خلق ادوات نظامی
هشت سال جنگ تحمیلی ایران را مجبور کرد خلق کند. در نبود قطعات و تجهیزات، مهندسان و نیروهای فنی مجبور شدند از صفر شروع کنند و در همین دوران بود که نخستین موشکهای کوتاهبرد بومی ساخته شدند؛ ساده، ابتدایی، اما حیاتی.
جنگ، ایران را به سمت راهبرد نامتقارن سوق داد؛ راهبردی که بعدها به یکی از شناختهشدهترین ویژگیهای دفاعی کشور تبدیل شد. با پایان جنگ، کارگاههای کوچک تبدیل به سازمانهای بزرگ شدند و صنایع هوایی، دریایی، موشکی، الکترونیک و فضایی شکل گرفتند.
ایران دیگر فقط تعمیر و مهندسی معکوس نمیکرد؛ میساخت. در زمین، نفربرهای بومی، تانکهای ارتقایافته و سامانههای توپخانهای و راکتی و در هوا، پهپادهای شناسایی، رزمی، انتحاری و هواپیماهای آموزشی و سبک و در دریا هم قایقهای تندرو، ناوچههای ساخت داخل، زیردریاییهای سبک اما نقطه اوج، جای دیگری بود وقتی ایران در صنایع موشکی اوج گرفت.
عصر موشکهای ایرانی
برنامه موشکی ایران، شاید مهمترین بخش این روایت باشد، برنامه ای که به اقتدار و جايگاه خاص منطقه ای و بین المللی ایران دامن زد. از موشکهای کوتاهبرد دهه ۶۰، مسیر بهتدریج به موشکهای میانبرد و سپس سامانههای پیچیدهتر رسید.
ایران دهههای اخیر انواع موشکهای بالستیک را توسعه داده است؛ موشکهایی با بردهای متفاوت که در تحلیلهای بینالمللی بهعنوان یکی از ستونهای بازدارندگی ایران شناخته میشوند.
در کنار بالستیکها، موشکهای کروز با قابلیت پرواز در ارتفاع پایین و مسیرهای پیچیده، بخش دیگری از توان موشکی ایران را تشکیل میدهند. در خلیج فارس، جایی که هر مترش اهمیت ژئوپلیتیکی دارد، ایران موشکهای ضدکشتی متنوعی توسعه داده است که بخشی از راهبرد کنترل تنگه هرمز به شمار میروند.
برنامه موشکی ایران، شاید مهمترین بخش این روایت باشد، برنامه ای که به اقتدار و جايگاه خاص منطقه ای و بین المللی ایران دامن زد
ماهوارهبرها و ورود به عصر فضا
در دهه ۸۰ شمسی، ایران قدم در حوزهای گذاشت که کمتر کشور در حال توسعهای توان ورود به آن را دارد؛ فناوری فضایی. ایران چندین ماهوارهبر توسعه داد که هرکدام نسل جدیدتری از تواناییهای فنی را نشان میدهند. این ماهوارهبرها، نماد ورود ایران به باشگاه محدود کشورهایی هستند که توانایی ارسال ماهواره به مدار دارند.
از ماهوارههای تحقیقاتی تا سنجشی، ایران تلاش کرده است حضور خود را در مدار تثبیت کند؛ حضوری که در تحلیلهای بینالمللی بهعنوان بخشی از راهبرد بلندمدت کشور شناخته میشود.
پهپادها، چشمهای روشن آسمان
پهپادها شاید سریعترین حوزه رشد صنایع دفاعی ایران باشند. از مدلهای سبک شناسایی تا پهپادهای رزمی و انتحاری، ایران دو دهه اخیر به یکی از بازیگران مهم این حوزه تبدیل شده است. تحلیلگران نظامی بارها عنوان کردهاند پهپادهای ایرانی، بهویژه در حوزه بُرد بلند و ماندگاری پروازی، از نقاط قوت صنایع دفاعی کشور به شمار میروند. در جنوب هم، ایران ناوگان بومی خود را توسعه داده است؛ از قایقهای تندرو که بخشی از راهبرد نامتقارن هستند تا زیردریاییهای سبک و ناوچههای ساخت داخل.این تواناییها، بخشی از راهبرد بازدارندگی در یکی از حساسترین آبراههای جهان هستند.
بودجه دفاعی ایران دو دهه گذشته رشد کرده و ساختار نیروهای مسلح نیز حرفهایتر شده است. ترکیب ارتش، سپاه و نیروهای ذخیره، شبکهای چندلایه ایجاد کرده که در تحلیلهای امنیتی منطقهای نقش مهمی دارد. اما شاید مهمترین سرمایه، نسل جدید مهندسان و متخصصانی باشد که امروز در صنایع دفاعی و فضایی فعالیت میکنند چرا که مسیر هنوز ادامه دارد و چهار دهه پس از انقلاب، ایران از کشوری که برای کوچکترین قطعه وابسته بود، به کشوری تبدیل شده است که:
- موشکهای بالستیک و کروز تولید میکند
- پهپادهای پیشرفته میسازد
- ناوچه و زیردریایی طراحی میکند
- ماهوارهبر تولید میکند
این مسیر، پر از چالش و آزمون بوده، اما نتیجهاش شکلگیری توان دفاعی بومی است که امروز در معادلات منطقهای نقشآفرینی میکند.