ایران، از وابستگی به غرب تا استقلال

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ 48 سال از پیروزی انقلاب اسلامی می‌گذرد؛ رویدادی که نه تنها ساختار سیاسی ایران را دگرگون کرد، بلکه تأثیرات عمیقی در عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی و بین‌المللی این مرز و بوم برجای گذاشت. تحولاتی که از سویی دستاوردی شگرف برای انقلاب و از دیگر سوی خاری بر چشم دشمنان است و برای همین از ۲۲ بهمن ۵۷ و پیروزی مردمی ایران علیه طاغوت آمریکایی و خاندان ظالم و مستکبر پهلوی دشمنان با طراحی انواع جنگ رسانه ای و ترکیبی به دنبال آسیب وارد کردن به بدنه اجتماعی آن بوده اند.

ایران در چهار دهه فشارهای بی‌سابقه‌ای از طرف قدرت‌های جهانی تجربه کرده است

اما انقلاب، ایران را ساخت و از وابستگی به استقلال رساند. انقلاب اسلامی مدل جدیدی از حکومت دینی را در عصر مدرن ارائه داد. نظریه ولایت فقیه که پیش تر بحثی فقهی و فلسفی بود، به صورت نظام سیاسی عملیاتی شد. این مدل گرچه در ابتدا با چالش‌های نظری و عملی مواجه بود، اما در بستر زمان نهادینه شد و ظرفیت‌های خود را در اداره کشور نشان داد.

استقلال سیاسی و مقابله با هژمون جهانی

یکی از شاخص‌ترین دستاوردهای سیاسی، بازیابی استقلال سیاسی ایران بود. خروج از مدار وابستگی به بلوک‌های شرق و غرب، سیاست «نه شرقی، نه غربی» را به یکی از اصول ثابت سیاست جمهوری اسلامی تبدیل کرد. این استقلال‌خواهی هزینه‌هایی نیز به همراه داشت ازجمله جنگ تحمیلی هشت‌ساله و تحریم‌های گسترده، اما ایران را به بازیگری مستقل در صحنه بین‌المللی تبدیل کرد.

توسعه نهادهای مردمی و مشارکت سیاسی

تأسیس نهادهایی مانند بسیج، جهاد سازندگی که بعدها به دلیل نقش موثرش در ساخت و ساز مناطق محروم و آبادانی به وزارت جهاد کشاورزی تبدیل شد و شوراهای اسلامی، ظرفیت جدیدی برای مشارکت مردمی ایجاد کرد. حضور گسترده مردم در انتخابات‌ مختلف (با میانگین بیش از ۶۰ درصد در بیشتر دوره‌ها) نشان‌دهنده تداوم پیوند مردم با نظام سیاسی بود، گرچه چالش‌هایی در زمینه رقابت سیاسی و فضای مشارکت نیز وجود داشته است.

ایران در چهار دهه فشارهای بی‌سابقه‌ای از طرف قدرت‌های جهانی تجربه کرده است. از جنگ تحمیلی گرفته تا تحریم‌های فلج‌کننده اقتصادی. با وجود این، نظام سیاسی توانسته است با حفظ تمامیت ارضی، ثبات نسبی خود را حفظ کند و در برخی حوزه‌ها مانند برنامه هسته‌ای، به موفقیت‌های قابل توجهی دست یابد.

انقلاب اسلامی هویت جدیدی را بر پایه تلفیق ملیت ایرانی و اسلام ناب محمدی (ص) تقویت کرد

تحولات اجتماعی و فرهنگی

پس از انقلاب اسلامی نرخ سواد از حدود ۴۸ به بیش از ۹۷ درصد افزایش یافت. تعداد دانشجویان از حدود ۱۷۰ هزار نفر به بیش از ۴ میلیون نفر رسید و سهم زنان در آموزش عالی به طور قابل ملاحظه ای جهش یافت. تأسیس دانشگاه آزاد اسلامی و گسترش دانشگاه‌های دولتی و غیرانتفاعی، دسترسی به آموزش عالی را به شهرهای کوچک و مناطق محروم نیز گسترش داد و گسترش این مهم و افزایش سواد عمومی در جامعه ایرانی علاوه بر استحکام بدنه اجتماعی و ارتقای میزان فرهنگی، در دگرگونی بافت جامعه نیز اثرگذار بوده است.

موقعیت زنان ایرانی پس از انقلاب با تناقضاتی همراه بوده است. از سویی، حضور اجتماعی زنان در عرصه‌های مختلف ازجمله آموزش، بهداشت و حتی سیاست (با وجود نمایندگان زن در مجلس شورای اسلامی و معاونان رئیس‌جمهور) افزایش یافته و از سوی دیگر، محدودیت‌های قانونی و اجتماعی در برخی حوزه‌ها ادامه داشته است. با وجود این، نرخ باسوادی زنان بعد از انقلاب اسلامی به ۹۹ درصد رسیده و حضور آنان در مشاغل تخصصی ازجمله اعضای هیئت علمی دکترای تخصصی و حرفه ای در مشاغل حساس رشد قابل توجهی داشته است.

یکی از دستاوردهای اجتماعی و فرهنگی انقلاب، توجه به مناطق محروم و روستایی بوده است. پیش از انقلاب اسلامی، بسیاری از روستاها فاقد برق، آب لوله‌کشی، جاده و مراکز درمانی بودند. امروز بیش از ۹۹ درصد روستاهای دارای سکنه از نعمت برق، گاز و آب لوله کشی برخوردارند و دسترسی به خدمات اولیه بهداشتی و آموزشی به طور قابل توجهی بهبود یافته است. این موضوع گرچه نابرابری‌های منطقه‌ای را کاملاً از بین نبرده، اما از شدت آن کاسته است.

تقویت هویت ملی و مذهبی

انقلاب اسلامی هویت جدیدی را بر پایه تلفیق ملیت ایرانی و اسلام ناب محمدی (ص) تقویت کرد. این هویت در مقابله با فرهنگ غربی و نیز در برابر جریان‌های تکفیری منطقه، به عنوان نقطه اتکای فرهنگی عمل کرده است. تقویت مناسک مذهبی مانند مراسم عاشورا و نیز احیای اعیاد ملی و مذهبی، از مظاهر این هویت ترکیبی است.

هرچند جامعه ایران امروز با گسل‌های نسلی مواجه است؛ نسلی که انقلاب را تجربه کرده است با نسل جوانی که در فضای جهانی شده امروز رشد یافته، در برخی ارزش‌ها و نگرش‌ها تفاوت دارند و این تفاوت‌ها در حوزه‌هایی مانند سبک زندگی، نگرش به دین و رابطه با جهان خارج، خود را نشان می‌دهد؛ اما فرهنگ ایرانی و اسلامی که از دستاوردهای انقلاب اسلامی است، علاوه بر نسل جوان به خارج از مرزها هم تسری یافته است.

ایران با تنوع قومی و مذهبی قابل توجهی روبروست.  انقلاب اسلامی بر اخوت اسلامی و وحدت ملی تأکید دارد و امروز ترک، کرد، بلوچ و‌ لر و فارس و عرب در کنار هم و متحد زندگی می کنند. رشد آگاهی قومی و مطالبات مرتبط با آن، از موضوعات اجتماعی مهم این دوره است. انقلاب اسلامی پس از ۴۸ سال، دستاوردهای قابل توجهی در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی داشته است. در عرصه سیاسی، ایجاد نظامی مستقل با مدل حکمرانی خاص خود، و در عرصه اجتماعی، بهبود شاخص‌های آموزش، بهداشت و توسعه زیرساخت‌ها از مهم‌ترین این دستاوردهاست. 

احیای هویت فرهنگی مستقل

یکی از بارزترین دستاوردهای فرهنگی انقلاب اسلامی، تقویت هویت فرهنگی مستقل در برابر هجوم فرهنگ غربی بود. پس از دهه‌ها سیاست‌های غرب‌گرایانه دوره پهلوی که موجب کمرنگ شدن ارزش‌های بومی و اسلامی شده بود، انقلاب اسلامی با شعار «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» به احیای عناصر هویت‌بخش ایرانی و اسلامی پرداخت. این تحول در عرصه‌های مختلفی از جمله معماری جهت تلفیق عناصر سنتی با معماری مدرن در مساجد و بناهای عمومی، هنرهای تجسمی جهت رشد هنرهای دینی و انقلابی و ادبیات با شکل‌گیری ادبیات مقاومت و دفاع مقدس تجلی یافت.

انقلاب اسلامی موج عظیمی از توجه به فرهنگ قرآنی و معارف اسلامی را در جامعه ایران به راه انداخت. تأسیس نهادهایی مانند سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه‌های علمیه خواهران، مؤسسات قرآن‌آموزی و گسترش مراسم مذهبی در بُعد ملی، نشان‌دهنده این تحول فرهنگی بود. رشد چشمگیر انتشار کتب دینی، برگزاری مسابقات بین‌المللی قرآن و توسعه شبکه‌های آموزشی قرآنی از جمله دستاوردهای این عرصه است. 

یکی از بارزترین دستاوردهای فرهنگی انقلاب اسلامی، تقویت هویت فرهنگی مستقل در برابر هجوم فرهنگ غربی بود

در چهار دهه گذشته، شاهد خلق آثار ارزشمندی در حوزه‌های مختلف فرهنگی با مضامین انقلابی و دینی بوده‌ایم. در سینما، جریان «سینمای دفاع مقدس» و «سینمای معناگرا» آثاری تولید کرده است که هم در عرصه داخلی مورد استقبال قرار گرفته و هم در جشنواره‌های بین‌المللی قدردانی شده‌اند. در عرصه موسیقی، رشد موسیقی‌های مذهبی، انقلابی و ملی و در زمینه تئاتر، شکل‌گیری گونه‌هایی مانند «تئاتر انقلاب» و «تئاتر مقاومت» از دستاوردهای فرهنگی این دوره به شمار می‌روند. ادبیات پایداری و داستان‌نویسی با درون‌مایه‌های انقلابی نیز رشد کمی و کیفی چشمگیری داشته است.

همچنین انقلاب اسلامی به تأسیس و گسترش نهادهای متعدد فرهنگی انجامید که بسیاری از آنها در تاریخ ایران بی‌سابقه بودند. سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، حوزه‌های هنری سازمان تبلیغات اسلامی، بنیاد ملی نخبگان، و گسترش بی‌سابقه دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی در سراسر کشور، از جمله این نهادها هستند. توجه ویژه به توسعه کتابخانه‌های عمومی، موزه‌های تخصصی و مراکز اسناد هم زیرساخت‌های فرهنگی کشور را تقویت کرده است.

 سنت و مدرنیته در تولید فرهنگی

یکی از ویژگی‌های منحصر به فرد تحولات فرهنگی پس از انقلاب، تلاش برای تلفیق هوشمندانه سنت‌های ایرانی و اسلامی با دستاوردهای فرهنگی جهان مدرن بوده است. این موضوع در حوزه‌هایی مانند معماری معاصر ایران، طراحی صنعتی، مد و پوشش، و حتی در شیوه‌های جدید تبلیغ دینی قابل مشاهده است. این رویکرد گرچه با چالش‌هایی همراه بوده، اما به ایجاد گونه‌های جدیدی از بیان فرهنگی انجامیده است.

فرهنگ جهاد، ایثار و شهادت از عمیق‌ترین دستاوردهای فرهنگی انقلاب اسلامی است که ریشه در ارزش‌های شیعی و تجربه هشت سال دفاع مقدس دارد. ترویج فرهنگ ایثارگری تنها به دوران جنگ محدود نماند، بلکه در قالب‌هایی مانند جهاد سازندگی، خدمات داوطلبانه در مناطق محروم و حرکت‌های جهادی در حوزه‌های علمی، فرهنگی و اقتصادی تداوم یافت.