روایت ۴ دهه جهش اقتصادی ایران

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ تنها تحولی سیاسی نبود؛ بلکه نقطه آغاز دگرگونی‌های عمیق اقتصادی و اجتماعی به شمار می‌رود. یکی از مهم‌ترین شعارهای انقلاب، استقلال اقتصادی و رهایی از وابستگی به قدرت‌های خارجی بود. در چهار دهه گذشته، ایران مسیر دشوار اما پیوسته‌ای را برای تقویت تولید داخلی، افزایش توان صنعتی، خودکفایی در مواد غذایی و پوشاک و توسعه زیرساخت‌های اقتصادی پیموده است.

این مسیر، با وجود فشارهای خارجی، جنگ تحمیلی، تحریم‌های گسترده و محدودیت‌های ساختاری، دستاوردهای قابل توجهی به همراه داشته است.

امروز شرکت‌های دانش‌بنیان موتور محرک نوآوری هستند و در حوزه‌هایی مانند دارو، بیوتکنولوژی، نانو و تجهیزات پزشکی به خودکفایی رسیده‌اند

تحول در زیرساخت‌های تولیدی

پیش از انقلاب، ساختار اقتصادی ایران به شدت وابسته به واردات و صادرات تک‌محصولی نفت بود. بخش عمده کالاهای صنعتی، ماشین‌آلات، حتی کالاهای مصرفی ساده از خارج وارد می‌شد. اما پس از انقلاب، سیاست‌های کلان کشور بر توسعه صنایع داخلی و گسترش زنجیره‌های تولید متمرکز شد.

رشد صنایع مادر مانند فولاد، سیمان، پتروشیمی و آلومینیوم از مهم‌ترین دستاوردهای ایران پس از انقلاب است، چنانچه ایران امروز یکی از تولیدکنندگان بزرگ فولاد و سیمان در منطقه به شمار می رود و در صنایع پتروشیمی به جایگاهی رسیده است که محصولاتش به ده‌ها کشور صادر می‌شود. 

بسیاری از تجهیزاتی که پیش از انقلاب وارد می‌شد از توربین‌های نیروگاهی گرفته تا تجهیزات نفت و گاز اکنون در داخل تولید می‌شوند.

خودکفایی در صنایع  

امروز شرکت‌های دانش‌بنیان موتور محرک نوآوری هستند و در حوزه‌هایی مانند دارو، بیوتکنولوژی، نانو و تجهیزات پزشکی به خودکفایی رسیده‌اند. پیش از انقلاب اسلامی، ایران از واردکنندگان کامل تجهیزات نظامی بود و امروز به تولیدکننده پهپاد، موشک، رادار و سامانه‌های پیشرفته تبدیل شده است. این حوزه گرچه نظامی است، اما اثر مستقیم بر رشد فناوری و صنایع غیرنظامی دارد.

تحولاتی که ایران را از اقتصادی وابسته به واردات صنعتی، به کشوری با توان تولید داخلی گسترده تبدیل کرده است و ایران پیش از انقلاب با ایران پس از انقلاب چنان تغییرات شگرف و محسوسی در زیرساخت ها، تولید و صنایع دارد که گویی کشور دیگری متولد شده است.

یکی از مهم‌ترین اهداف انقلاب اسلامی حفظ امنیت غذایی بود. ایران سال‌های پیش از انقلاب، بخش قابل توجهی از مواد غذایی اساسی مانند گندم، شکر، مرغ و لبنیات را وارد می‌کرد. اما امروز، با وجود رشد جمعیت از حدود ۳۵ میلیون نفر به بیش از ۸۵ میلیون نفر، کشور در بسیاری از اقلام به خودکفایی یا نزدیک به خودکفایی رسیده است.

خودکفایی در تولید گندم 

ایران سال‌های مختلف پس از انقلاب چندین بار به خودکفایی پایدار در گندم رسیده و در برخی سال‌ها حتی صادرکننده بوده است. کشورمان امروز رشد چشمگیری در تولید مرغ و تخم‌مرغ دارد و به یکی از تولیدکنندگان بزرگ مرغ در منطقه مبدل شده است در حالی که  نیاز داخلی را به طور کامل تأمین می‌کند. 

در صنعت لبنیات ایران از واردکننده به صادرکننده تبدیل شده است و محصولات ایرانی در کشورهای منطقه عرضه می‌شوند. علاوه بر این، با توجه به محدودیت منابع آب، ایران به سمت کشاورزی هوشمند و گلخانه‌ای حرکت و تولید محصولات سبزی و صیفی را با آبیاری نوین چند برابر کرده است.

تولید شکر، روغن نباتی و محصولات دامی هم در کشور رشد چشمگیری داشته، نسبت به قبل از انقلاب، ظرفیت تولیدش چندین برابر و این دستاوردها باعث شده است ایران در شرایط تحریم و فشار خارجی نیز بتواند امنیت غذایی پایدار را حفظ کند.

توسعه صنعت پوشاک و نساجی

پیش از انقلاب، بخش عمده پوشاک و پارچه‌های باکیفیت از خارج وارد می‌شد. اما پس از انقلاب، با سرمایه‌گذاری در صنایع نساجی و پوشاک، ایران به یکی از تولیدکنندگان مهم منطقه تبدیل شده است و با افزایش ظرفیت تولید پارچه، نخ و پوشاک، امروز بخش عمده نیاز داخلی در داخل تولید می‌شود. همچنین ده‌ها نماد ایرانی در حوزه پوشاک، کیف و کفش شکل گرفته‌اند و بازار داخلی را تأمین می کنند و محصولات به کشورهای منطقه مانند عراق، افغانستان، آسیای مرکزی و برخی کشورهای عربی صادر می‌شوند.

پیش از انقلاب، بخش عمده پوشاک و پارچه‌های باکیفیت از خارج وارد می‌شد. اما پس از انقلاب، با سرمایه‌گذاری در صنایع نساجی و پوشاک، ایران به یکی از تولیدکنندگان مهم منطقه تبدیل شده است

هیچ توسعه تولیدی بدون زیرساخت امکان‌پذیر نیست. پس از انقلاب، ایران در حوزه‌های زیرساختی جهش بزرگی تجربه کرده است. ایرانی که روزگاری واردکننده برق بود پس از انقلاب به صادرکننده تبدیل شده است و تقریباً تمام روستاهای کشور برق‌دار شده‌اند. 

ایران یکی از گسترده‌ترین شبکه‌های گازرسانی جهان را دارد و بیش از ۹۵ درصد جمعیت به گاز طبیعی دسترسی دارند. ظرفیت پالایشگاهی و پتروشیمی افزایش یافته و با ساخت  پالایشگاه‌های جدید ظرفیت تولید بنزین چند برابر شده است.

گسترش راه‌ها، آزادراه‌ها و خطوط ریلی از دیگر دستاوردهای این حوزه است و طول آزادراه‌ها و بزرگراه‌ها نسبت به قبل از انقلاب چندین برابر شده است. بنادر جنوبی و شمالی کشور نیز به مراکز مهم ترانزیت منطقه تبدیل شده‌اند که این زیرساخت‌ها پایه‌ای برای رشد تولید و تجارت داخلی و خارجی بوده‌اند.

استقلال اقتصادی در برابر فشارهای خارجی

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اقتصاد ایران پس از انقلاب اسلامی، تاب‌آوری در برابر فشارهای خارجی است. تحریم‌های گسترده که در بسیاری از کشورها موجب فروپاشی اقتصادی می‌شود، در ایران با وجود دشواری‌ها، نتوانسته است ساختار اقتصادی را از کار بیندازد و این مهم با گسترش تولید داخلی، تنوع‌بخشی به اقتصاد، توسعه صنایع انرژی، معدن و کشاورزی و اتکا به توان داخلی در فناوری‌های کلیدی میسر شده است.

باید تأکید کرد، استقلال اقتصادی یکی از اهداف اصلی انقلاب بود که تا حد زیادی محقق شده است. در مجموع، انقلاب اسلامی ایران در چهار دهه گذشته توانسته مسیر توسعه‌ای متفاوتی از الگوهای وابسته به غرب دنبال کند. رشد صنایع داخلی، خودکفایی غذایی، توسعه زیرساخت‌ها، گسترش صنایع دانش‌بنیان و افزایش تاب‌آوری اقتصادی، از مهم‌ترین دستاوردهای این دوره است.

هرچند چالش‌هایی مانند تورم، بیکاری، بهره‌وری پایین و مشکلات مدیریتی همچنان وجود دارد، اما در حوزه توان تولید و استقلال اقتصادی، ایران نسبت به دوران پیش از انقلاب پیشرفت‌های چشمگیری داشته است.