گزارش وب‌سایت «New Eastern Outlook»؛

اهمیت کریدور جدید پاکستان- ایران

کریدور جدید، جایگزین راهبردی برای پاکستان جهت دسترسی به بازارهای آسیای مرکزی است که جمعیتی بالغ بر نزدیک به ۷۰ میلیون نفر دارند.

اندیشکده‌های خارجی

تاریخ انتشار: يکشنبه ۱۳ ارديبهشت ۱۴۰۵ - 03 May 2026

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ کریدور ترانزیتی مجموعه‌ای از سامانه‌های اصلی حمل و نقلی است که دو طرف را به هم متصل و جابجایی بین‌المللی کالا و مسافر را امکان‌پذیر می‌کند. به‌تازگی کریدوری جدید برای اتصال جنوب پاکستان به آسیای مرکزی از جنوب و شرق ایران عملیاتی شده است. در این راستا، نخستین محموله صادراتی از بندر کراچی به ازبکستان از این مسیر ارسال شد. این کریدور از گذرگاه مرزی گبد-ریمدان وارد خاک ایران می‌شود و سپس به آسیای مرکزی امتداد می‌یابد.

کریدور جدید در چارچوب سازوکار حمل و نقل بین‌المللی فعالیت و از گذرگاه‌های مرزی با کامیون‌های پلمب شده و کمترین مراحل بازرسی عبور خواهد کرد

در چارچوب کلان روابط تهران-اسلام‌آباد، اقدامات عملی مختلفی برای افزایش بهره‌وری حمل‌ونقل جاده‌ای و ترانزیت با هدف کاهش هزینه‌های عملیاتی در حال بررسی است. این اقدامات شامل راه‌حل‌های لجستیکی و نهادی جهت تسریع جابجایی کالا، به‌ویژه در شرایط اضطراری می‌شود. طبق این توافق‌نامه، کالاها از پاکستان به‌وسیله بندر گوادر و خاک ایران با استفاده از کامیون‌های باری به آسیای مرکزی منتقل می‌شوند.

فرصت‌های کریدور جدید

این کریدور جدید در چارچوب سازوکار حمل و نقل بین‌المللی فعالیت می‌کند و از گذرگاه‌های مرزی با کامیون‌های پلمب شده و کمترین مراحل بازرسی عبور خواهد کرد. هدف نیز تبدیل آن به مسیری سریع، کاربردی و از نظر تجاری کارآمد با کاهش زمان تردد و هزینه‌های حمل و نقل است.

این کریدور نشان‌دهنده عملیاتی شدن مسیری است که به‌طور مستقیم جنوب آسیا را به بازارهای ۷۰ میلیون نفری آسیای مرکزی می‌کند. کریدور جدید، گوادر را از مسیر ایران در برنامه‌های توسعه منطقه‌ای بزرگ ازجمله ادغام آن با چین و کریدور اقتصادی چین-پاکستان (CPEC) و ابتکارات منطقه‌ای متصل می‌کند. همچنین امکان حمل بار از زاهدان به کشورهای آسیای مرکزی به‌وسیله شبکه ریلی وجود دارد. در واقع، گذرگاه‌های مرزی و نقاط ترانزیتی در امتداد کریدور در رویه کنوانسیون «تیر» فعال و فرآیندهای اداری و گمرکی نیز برای تسهیل حمل بار هماهنگ شده‌اند.

رویکرد پاکستان

پاکستان از جنوب با دریای عمان و دریای عرب، از غرب با ایران و از شمال شرقی با چین هم‌مرز است. پیش‌تر بخش بزرگی از صادرات خود به آسیای مرکزی را از افغانستان انجام می‌داد. اما پس از تنش‌های مرزی بین پاکستان و طالبان و در نتیجه انسداد گذرگاه‌های کلیدی مرزی، صادرات به بازارهای آسیای مرکزی از ایران تغییر مسیر داده است.

این کریدور جدید، جایگزین راهبردی برای پاکستان جهت دسترسی به بازارهای آسیای مرکزی است که جمعیتی بالغ بر نزدیک به ۷۰ میلیون نفر دارند. یکی دیگر از نتایج مهم این کریدور، افزایش ظرفیت جابجایی بار در بنادر کراچی و گوادر است.

در این رویکرد، پاکستان وابستگی خود را به مسیرهای تجاری سنتی کاهش می‌دهد و هم‌زمان برای گسترش صادرات و افزایش حجم مبادلات تجاری با منطقه تلاش می‌کند. علاوه بر این، کالاها می‌توانند از بنادر پاکستان از مسیر ایران به افغانستان منتقل شوند. تغییرات ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی کنونی و عوامل داخلی، اسلام‌آباد را بر آن داشت تا راه‌اندازی کریدور پاکستان-ایران-آسیای مرکزی را ارزیابی کند. اسلام‌آباد با پیوستن به این کریدور، می‌تواند مسیرهای لجستیکی خود را متنوع، روابط تجاری چندوجهی برقرار کند و تاب‌آوری اقتصادی خود را افزایش دهد.

تجارت پاکستان با کشورهای آسیای مرکزی به دلیل منافع مشترک، ظرفیت بالایی دارد، اما حجم تجارت سالانه اندک است و نیز پروژه‌هایی مانند کریدور ترانس-افغانستان برای اتصال پاکستان و آسیای مرکزی از مسیر افغانستان، همچنان چشم‌انداز مبهمی دارد.

گرچه کریدور پاکستان-آسیای مرکزی عملیاتی شده است، اما برای دستیابی به اهداف خود باید بر موانع فنی، سیاسی و اقتصادی گسترده‌ای غلبه کند

تکمیل زنجیره کریدور پاکستان-ایران-آسیای مرکزی و پیگیری جدی پروژه‌هایی مانند راه‌آهن چابهار-زاهدان در ایران می‌تواند به نفع پاکستان نیز باشد. این کریدور فرصت‌هایی را در زمینه امنیت انرژی، واردات و همکاری چندجانبه انرژی با محوریت ایران، روسیه و گسترش تجارت با چین در اختیار پاکستان قرار می‌دهد.

کریدور پاکستان-ایران-آسیای مرکزی می‌تواند به اقتصاد، دیپلماسی اقتصادی و تجارت پاکستان با اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز کمک کند.

رویکرد ایران

ایران به عنوان پل ارتباطی امن، پایدار و راهبردی بین آسیای جنوبی و قلب اوراسیا، با موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز و زیرساخت‌های گسترده جاده‌ای و ریلی نقش بی‌بدیلی دارد. تهران تلاش می‌کند تا قطب ارتباطی بین کشورهای عضو اکو، آسه‌آن، اتحادیه اقتصادی اوراسیا، هند، آسیای مرکزی، غرب آسیا و آسیای جنوبی باشد. با وجود بیش از ۱۴ هزار کیلومتر راه‌آهن در ایران، «طرح ویژه توسعه مکران» بخشی از برنامه ایران برای تبدیل به قطب ترانزیت منطقه‌ای است.

راه‌آهن چابهار-زاهدان بیش از ۹۰ درصد پیشرفت داشته است. همچنین، ایران با تکمیل خط آهن زاهدان-سرخس قادر خواهد بود نقش قوی‌تری در کریدور پاکستان-ایران-آسیای مرکزی ایفا کند. ایران با تکیه بر زیرساخت‌های قوی و موقعیت جغرافیایی راهبردی، توسعه سازوکار ترانزیت بومی و قوی، سال گذشته نزدیک به ۲۰ میلیون تن بار ترانزیتی ثبت کرد.

به‌تازگی ایران 10 کریدور ترانزیتی را در مسیرهای مختلف ازجمله اتصال به آسیای مرکزی، روسیه، پاکستان، افغانستان، ترکیه و عراق، توسعه داد و عملیاتی کرده است تا در صورت اختلال یا انسداد مسیرهای تجاری دریایی در بخش جنوبی کشور، گزینه‌های جایگزین داشته باشد.

در واقع، اگر مسیرهای دریایی مانند تنگه هرمز، اقیانوس هند و دریای عرب مسدود یا به هر دلیلی مانند تحریم‌ها یا چالش‌های امنیتی، دچار اختلال یا تأخیر شوند، ایران می‌تواند به کریدورهای ترانزیتی جایگزین ازجمله پاکستان تکیه کند.

با گسترش احتمالی محاصره دریایی ایران، می‌توان با تقویت تجارت ریلی و زمینی از کریدورهای شمال-جنوب و شرق-غرب، بخشی از فشار اقتصادی ناشی از تهدیدات دریایی را کاهش داد. در واقع، هرچه روابط اقتصادی ایران با روسیه، آسیای مرکزی و پاکستان عمیق‌تر شود، تأثیر تحریم‌ها و محاصره دریایی بیشتر کاهش می‌یابد.

در بازتعریف شبکه لجستیکی ایران، هدف کاهش وابستگی به گلوگاه واحد و افزایش تنوع مسیرها از نظر مبدأ و مقصد است. این رویکرد همچنین گزینه‌های ترانزیتی جایگزین، مانند کریدور پاکستان-ایران-آسیای مرکزی را فراهم و در نتیجه اتصال و تاب‌آوری منطقه‌ای را تقویت می‌کند.

چشم‌انداز

زیرساخت‌های حمل و نقل لازم و وضعیت کنونی جاده‌های مسیر گوادر به کویته و زاهدان، هنوز برای حمل و نقل در مقیاس بزرگ فراهم نشده و ظرفیت ترانزیت کامیون همچنان محدود است. چالش‌های امنیتی و لجستیکی در مناطق خاصی از پاکستان در حال حاضر جابجایی ایمن و بزرگ محموله‌های کانتینری را محدود می‌کند. موفقیت این کریدور همچنان به تسهیل و تسریع رویه‌های گمرکی و همچنین هماهنگ‌سازی فرآیندهای نظارتی بستگی دارد.

گرچه کریدور پاکستان-آسیای مرکزی عملیاتی شده است، اما برای دستیابی به اهداف خود باید بر موانع فنی، سیاسی و اقتصادی گسترده‌ای غلبه کند. همگرایی بین تهران و اسلام آباد می‌تواند به ادغام کریدور اقتصادی چین و پاکستان (CPEC) و شمال-جنوب (INSTC) در ترانزیت منطقه‌ای و تبدیل گوادر و جنوب شرقی ایران به مراکز لجستیک بین‌المللی کمک کند.

کلمات کلیدی: کریدور پاکستان آسیای مرکزی ایران