به گزارش «راهبرد معاصر»؛ نگرانیهای اسرائیل از پروژه ریلی عربستان-ترکیه برای اتصال خلیج فارس به اروپا از مسیر اردن، سوریه و ترکیه فراتر از ترانزیت و سرنوشت کریدور اقتصادی هند-خاورمیانه-اروپا (ایمک) است، زیرا پیشنهاد جدید همزمان با تحولات خاورمیانه و تغییر ژئوپولیتیکی است که با گسترش نفوذ ترکیه در سوریه و تلاش کشورهای خلیج فارس برای یافتن جایگزینهایی برای مسیرهای تجاری دریایی آسیبپذیر همراه بوده است.
به باور مقام های اسرائیلی، ابتکار عمل عربستان و ترکیه فراتر از اهداف تجاری، پیامدهای راهبردی و امنیتی دارد
میری رگو، وزیر حمل و نقل اسرائیل در نامهای به بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر هشدار داد خاورمیانه شاهد شکلگیری سریع مشارکتهای منطقهای در تجارت و انرژی است که عمداً اسرائیل را دور می زند و تهدید راهبردی واقعی برای امنیت به شمار میآیند. در این راستا، رگو خواستار مداخله واشنگتن و مهار این ابتکارات تجاری منطقهای شده است.
به باور مقام های اسرائیلی، ابتکار عمل عربستان و ترکیه فراتر از اهداف تجاری، پیامدهای راهبردی و امنیتی دارد و ابعاد ایدئولوژیک و مذهبی را نیز در برمیگیرد. ایوب قرا، وزیر سابق ارتباطات اسرائیل گفت: هرگونه همکاری مبتنی بر روابط امنیتی و نظامی در راستای تضعیف اسرائیل، مایه نگرانی است.
مندی صفدی، پژوهشگر سیاست بینالملل و عضو حزب حاکم لیکود نیز گفت، این پروژه «تهدیدهای امنیتی و اقتصادی» نه تنها برای اسرائیل، بلکه برای اروپا به همراه دارد. وی افزود: ترکیه میتواند از این کریدور تجاری به عنوان اهرمی برای پیشبرد اهداف سیاسی خود استفاده کند.
به باور مقام های سعودی، این پروژه به عنوان احیای مدرن و امتداد راهآهن تاریخی حجاز است و بر نماد فرهنگی و نقش آن در بازسازی پیوندهای تاریخی در سراسر منطقه تأکید میکنند. سالم الیامی، مشاور سابق وزارت امور خارجه عربستان گفت، این پروژه از راهآهن دوران عثمانی الهام گرفته است که در سال ۱۹۰۰ ساخته و یک هزار و 300 کیلومتر از دمشق تا مدینه را دربر میگرفت. وی افزود، اعتراضات اسرائیل بازتاب اضطراب و ترس به دلیل تفکر نظامی و سیاسی آن است.
البته، چند ماه پیش از امضای یادداشت تفاهم بین عربستان سعودی و ترکیه، وزارتخانههای حمل و نقل ترکیه، سوریه و اردن به توافق جداگانهای در راستای تعیین نقشه راه فنی پنجساله برای احیای زیرساختهای ترانزیتی در سه کشور دست یافتند.
عمر اوزکیزیلچیک، تحلیلگر سیاست خارجی ترکیه و نزدیک به حزب حاکم عدالت و توسعه گفت: مخالفتهای اسرائیل اهمیت این پروژه را آشکار می کند و ارزش راهبردی آن را افزایش میدهد. البته، این موضوع نشاندهنده تنشهای گستردهتر بین آنکارا و تلآویو است.
این خط آهن پیشنهادی بیش از ۳ هزار کیلومتر امتداد دارد و بار، مسافر، نفت و گاز طبیعی جابجا خواهد کرد. این مسیر، عربستان سعودی را مستقیماً به بندر عقبه اردن متصل می کند و سپس از عمان، دمشق و حلب به سمت شمال تا مرز ترکیه امتداد مییابد. در نهایت، به شبکه ریلی ترکیه متصل و دسترسی مستقیم به بازارهای اروپایی را فراهم میکند.
به باور ایوب قرا، مقیاس این پروژه بازتاب جاهطلبیهای منطقهای ترکیه است. ترکیه تلاش میکند تا نفوذ خود را گسترش دهد و نقش ایران را در منطقه به دست گیرد. اسرائیل نیز باید برای هر سناریویی آماده باشد.
صفدی نیز با تکرار این ارزیابی گفت که جاهطلبیهای ترکیه فراتر از اسرائیل است و با هدف «تسلط بر خاورمیانه و احیای امپراتوری عثمانی» صورت میگیرد که این چشمانداز، موجب نگرانی بسیاری از اسرائیلیها شده است.
اسرائیل برخی از توافقنامهها و یادداشت تفاهمهای منطقهای را به عنوان جایگزینی بالقوه برای ساختار تجاری خود به شمار میآورد
به باور تحلیلگران اقتصادی، ابتکار عربستان سعودی و ترکیه آغاز راهاندازی شبکه حمل و نقل زمینی فرامرزی است که میتواند ادغام اقتصادی منطقهای را بهبود بخشد.
الیامی، تحلیلگر سعودی گفت، کشورهای حامی این پروژه، اعضای نظام بینالمللی هستند و برنامههای زیرساختی آنها هیچ تهدیدی برای صلح یا امنیت بینالمللی به شمار نمیرود. وی با ابراز نگرانی از اقدامات اسرائیل افزود، این رژیم میتواند به دنبال مانعتراشی در پروژه باشد. البته، به باور اوزکیزیلچیک تلاشهای دیپلماتیک مشترک ترکیه و عربستان در واشنگتن، میتواند بر لابیگری اسرائیل غلبه کند.
اسرائیل برخی از توافقنامهها و یادداشت تفاهمهای منطقهای را به عنوان جایگزینی بالقوه برای ساختار تجاری خود به شمار میآورد. این رژیم امیدوار به ادغام در تجارت خلیج فارس و اروپا بود، اما ابتکار عربستان و ترکیه به عنوان رقیبی برای کریدور اقتصادی هند-خاورمیانه-اروپا تلقی میشود که رسماً در جریان اجلاس «گروه ۲۰» در سال ۲۰۲۳ در دهلی رونمایی شد. براساس پیشبینی طرح آیمک، ترانزیت از کشتیها به شبکههای ریلی از امارات متحده عربی و اسرائیل منتقل و بندر حیفا به عنوان دروازهای به بازارهای اروپا تبدیل میشود.
طبق برخی ادعاها، این پروژه میتواند با ادغام حمل و نقل دریایی و ریلی، زمان حمل و نقل را تا ۴۰ درصد کاهش دهد. قرا آیمک را « پروژه صرفاً اقتصادی» میداند که با هدف بهبود بهرهوری حمل و نقل راهاندازی شده و با اهداف راهبردی و ایدئولوژیک ابتکار ترکیه و عربستان در تضاد است.
صفدی گفت، کریدور ریلی جدید برای جایگزینی یا تضعیف کریدور هند-اروپا طراحی شده است. نگرانی اصلی اسرائیل مبتنی بر این است پروژه مذکور میتواند تلاشها برای گسترش عادیسازی روابط با کشورهای عربی را از نظر اقتصادی و سیاسی تضعیف کند.
براساس گزارش «بنیاد دفاع از دموکراسیها» در واشنگتن، ارزیابی اسرائیل تأیید میکند حمایت ترکیه از احیای راهآهن حجاز تا حدودی ناشی از تمایل این کشور به کاهش نقش اسرائیل در تجارت منطقهای است.
همچنین، این گزارش نتیجه میگیرد اجرای آن در کوتاهمدت بعید است. در این گزارش به چالشهای مالی و امنیتی قابل توجهی پرداخته شده است، به طوری که موفقیت این پروژه به تأمین مالی و بهبود شرایط امنیتی در کشورهای شرکتکننده بستگی دارد.
هنوز هیچ سازوکار مالی یا چارچوب مدیریتی مشخصی ایجاد نشده است و دولتهای شرکتکننده باید قبل از ادامه ساختوساز، مقررات ریلی را هماهنگ و ترتیبات امنیتی مشترکی ایجاد کنند.
رقابت بین این دو کریدور، نشاندهنده رقابتی بزرگ بر سر آینده مسیرهای تجارت جهانی است، زیرا کشورها به دنبال جایگزینهایی برای گلوگاههای دریایی آسیبپذیر در برابر تنشهای ژئوپلیتیکی هستند. در صورت تحقق، راهآهن عربستان-ترکیه میتواند جغرافیای اقتصادی منطقه را به شدت تغییر و موازنه نفوذ تجاری را در سراسر خاورمیانه تغییر دهد.