گزارش مرکز مطالعاتی «ریسپانسیبل استیت کرفت»؛
خروج ایران از NPT نزدیک است؟
مخالفت با عضویت ایران در پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای دیگر محدود به یک جناح خاص در کشور نیست.
تاریخ انتشار: چهارشنبه ۲۲ مهر ۱۴۰۵ - 14 October 2026
به گزارش «راهبرد معاصر»؛ در حالی که رسانه‌ها بر درگیری در تنگه هرمز و مباحث مجمع عمومی سازمان ملل متحد متحد در ماه گذشته تمرکز داشتند، برخی تحولات داخلی ایران توجه کمی را به خود جلب کرد. 28 سپتامبر، 32 نفر از دولتمردان و مسئولان پیشین ایران نامه‌ای سرگشاده منتشر کردند و خواستار خروج فوری از پیمان منع گسترش سلاح‌های اتمی (NPT) شدند.
قانونی که خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای را الزامی کند، قوه مجریه را به تنهایی مجبور به تصمیم‌گیری نمی‌کند
از زمان بازگشت ناگهانی تحریم‌های سازمان ملل متحد علیه ایران در سال گذشته، قانونگذاران ایرانی مرتب برای خروج از این پیمان که بر اساس آن اکثریت قریب به اتفاق کشورها متعهد به توسعه ندادن سلاح‌های هسته‌ای شده‌اند، تلاش کردند.
مجلس شورای اسلامی سال گذشته قانونی را تدوین کرد که قرار بود راه را برای این مرحله هموار کند، اما آن زمان این طرح به مرحله اجرا نرسید. به تازگی برخی نمایندگان مجلس لایحه ای سه فوریتی به محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس که در حال حاضر به عنوان مذاکره‌کننده ارشد ایران فعالیت می‌کند، ارائه کردند.
درخواست‌های مداوم محافظه‌کاران برای خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) به دلیل نبود اجماع سیاسی هنوز به خروج واقعی منجر نشده است. ایران با وجود جنگ، فشار اقتصادی بی‌سابقه و اعمال مجدد تحریم‌های سازمان ملل متحد، در این پیمان باقی مانده است. اما آیا ادامه عضویت در این پیمان هنوز هم برای ایران مزیتی دارد؟
حدود دو هفته پیش ۳۲ شخصیت برجسته که بیشترشان در دستگاه های دولتی خدمت می‌کردند، بیانیه‌ای منتشر و در آن تأکید کردند عضویت در این پیمان دیگر به نفع ایران نیست. آنها از رئیس جمهور و شورای عالی امنیت ملی که بر امور کلیدی امنیتی و سیاست خارجی نظارت دارد، خواستند تا تمام همکاری‌ها با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ذیل این پیمان را متوقف و روند خروج را فوری آغاز کنند.
البته، قانونی که خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای را الزامی کند، قوه مجریه را به تنهایی مجبور به تصمیم‌گیری نمی‌کند. با وجود این، شورای امنیت ملی درباره هر موضوعی که برای منافع کشور حیاتی بداند، به ویژه مواردی که مربوط به برنامه هسته‌ای است، تصمیم می‌گیرد.
امضاکنندگان این نامه سرگشاده متعلق به محافظه‌کاران هستند که از نظر تاریخی با مذاکرات با ایالات متحده مخالف بوده‌اند و توافق سال ۲۰۱۵ را محکوم کردند. از سال ۲۰۲۲ در بحبوحه بن‌بست مذاکرات بین ایالات متحده و ایران، بیشتر محافظه‌کاران علنی برای خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای تلاش کرده‌اند.
به همین ترتیب، برخی چهره‌های میانه‌رو - متشکل از اصلاح‌طلبان و میانه‌روهایی که به طور سنتی از مذاکره و عادی‌سازی روابط با غرب حمایت می‌کردند - پس از جنگ با ایران نظر خود را تغییر دادند.
خروج از پیمان به عنوان ابزار چانه‌زنی
نخبگان سیاسی ایران مدت‌هاست از تهدید خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) به عنوان ابزار چانه‌زنی در مذاکرات با غرب، صرف نظر از جناح سیاسی ای که مذاکره‌کنندگان به آن تعلق دارند، استفاده می‌کنند. به عنوان نمونه، رئیس جمهور اسبق ایران که از حامیان سرسخت مذاکره با غرب بود، سال ۲۰۰۵ زمانی که دبیری شورای عالی امنیت ملی را برعهده داشت، تهدید به خروج از این پیمان کرد. تهدیدش در صورتی مطرح شد که شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به ارجاع پرونده هسته‌ای ایران به شورای امنیت سازمان ملل متحد رأی دهد. با وجود این، ایران در واقع این تهدید را زمانی که شورا سال بعد پرونده را ارجاع داد، عملی نکرد.
چه چیزی تغییر کرده است؟
خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای نباید با توسعه سلاح هسته‌ای اشتباه گرفته شود
با وجود این، شرایط فعلی با وضعیت قبل از جنگ متفاوت است. در حالی که ایده خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای مدت‌ها محدود به نمایندگان محافظه‌کار مجلس بود، اظهارات اخیر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی نشان دهنده تغییر است. وی در پستی در شبکه اجتماعی X پس از تصویب قطعنامه ۶۱/۲۰۲۶ آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، این آژانس را به سیاسی کردن موضوع هسته‌ای ایران متهم کرد و هشدار داد چنین اقداماتی می‌تواند سایر کشورها را به خروج از NPT ترغیب کند.
اما این قطعنامه که نگرانی‌ها را درباره همکاری محدود بین ایران و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تکرار می‌کرد، هیچ عنصر جدیدی را در مقایسه با قطعنامه قبلی معرفی نکرد. این نشان می‌دهد رضایی از آن به عنوان بهانه‌ای برای نشان دادن موضع جدید استفاده کرده است. در حالی که این اظهار نظر را می‌توان به عنوان بخشی از راهبرد مذاکره ایران با ایالات متحده درک کرد، هیچ دبیر قبلی در شورای امنیت ملی هرگز چنین تهدیدی نکرده بود.
با توجه به نقش حیاتی کمیته هسته ای (متشکل از مسئولان ارشد نهادهای مختلف ذی ربط در همه ادوار از جانب شورای عالی امنیت ملی) در شکل‌دهی به سیاست هسته‌ای، این تهدید باید بسیار جدی گرفته شود. رویدادهای گذشته همچنین نشان دهنده همگرایی بالقوه دیدگاه‌ها بین مجلس و شورای عالی امنیت ملی است. چنین همسویی قبل از تعلیق مذاکرات با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در سپتامبر ۲۰۱۵ پدیدار شد. این سؤال همچنان باقی است: آیا امکان دارد همگرایی مشابهی بین این دو نهاد درباره احتمال خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای رخ دهد؟
خروج از پیمان یا ساخت بمب؟
خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای نباید با توسعه سلاح هسته‌ای اشتباه گرفته شود. دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران تعهد خود را به فتوای صادر شده به وسیله آیت الله خامنه‌ای (ره)، رهبر شهید انقلاب مبنی بر ممنوعیت تولید سلاح‌های کشتار جمعی بار دیگر تأکید کرد. به نظر می‌آید رضایی طرفدار راه‌حل دیپلماتیک برای این درگیری است و اعتقاد دارد واشنگتن باید شروط ایران را برای پایان دادن به جنگ بپذیرد. ایران در مجمع عمومی سازمان ملل متحد پیشنهاد پایان دادن به خصومت‌ها در همه جبهه‌ها، آزادسازی دارایی‌های ایران و لغو محاصره بنادر را مطابق با یادداشت تفاهمی که دو طرف ژوئن گذشته به آن توافق کردند، ارائه داد که به وسیله دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا رد شد.
ارزیابی اینکه آیا تهدید اخیر رضایی نشان دهنده قصد قطعی برای اجرای آن یا صرفاً مانور دیگری در تاریخ طولانی چنین ژست‌هایی است، دشوار به نظر می آید. درباره این فتوا، برخی امکان دارد استدلال کنند قدرت هنجاری آن از قبل تضعیف شده است، زیرا موضع جدید هسته‌ای ایران که سال ۲۰۲۴ تدوین شد، با عبور از خط قرمز کلامی که پیش تر حتی ذکر سلاح‌های هسته‌ای را در گفتمان رسمی ممنوع کرده بود، تابو را شکست.
وخامت روابط با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی
روابط ایران با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به طور قابل توجهی رو به وخامت گذاشته و انتقاد تهران نسبت به اظهارات و عملکرد رافائل گروسی، مدیرکل آن به طور قابل توجهی افزایش یافته است. تهران وی را تا حدودی مسئول جنگ تحمیلی ۱۲ روزه می‌داند و همچنین آژانس را به دلیل محکوم نکردن صریح اسرائیل و ایالات متحده به دلیل حمله به سایت‌های هسته‌ای ایران سرزنش می‌کند. علاوه بر این، تصویب قطعنامه ۲۰۲۶/۶۱ و حذف عملی مقام هسته‌ای ایران از نود و نهمین کنفرانس عمومی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در ماه گذشته، این تصور را تقویت کرده که آژانس سیاسی شده است.
چه چیزی مانع خروج ایران از NPT می‌شود؟
وابستگی دیپلماتیک ایران به متحدان همچنان مانع اصلی خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای است. از زمان خروج ایالات متحده از برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال ۲۰۱۸، تهران همکاری خود را با دو قدرت شرقی افزایش داده و از آن زمان چین به واردکننده اصلی نفت ایران تبدیل شده است. در بحث‌های داخلی، تأثیر منفی احتمالی خروج از این پیمان بر روابط با روسیه و چین به وضوح عامل مهمی است.
با وجود این، اظهارات دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران را می‌توان توصیه ای تفسیر کرد که هدفش وادار کردن روسیه و چین به استفاده از حق وتوی خود علیه هرگونه اقدام ضد ایرانی بیشتر در شورای امنیت سازمان ملل متحد است. در ایران، بحث بر سر احتمال خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای همچنان حل نشده باقی مانده است. بیشتر اصلاح‌طلبان و میانه‌روها هنوز با این ایده مخالفند و شورای عالی امنیت ملی هنوز به اجماع نرسیده است. در همین حال، تصمیم قریب‌الوقوع رئیس مجلس درباره ادامه لایحه خروج از NPT، حتی اگر مسیر اقدام آینده ایران را مشخص نکند، تحولی سیاسی را آشکار خواهد کرد.
پربیننده ترین اخبار
۱۹ ساعت پیش
۲۰ ساعت پیش
۱ روز پیش
۲ ساعت پیش
۱ روز پیش
۱ روز پیش
۲۱ ساعت پیش
محسن پاک آیین، سفیر اسبق ایران در جمهوری آذربایجان در گفت‌وگو با «راهبرد معاصر» مطرح کرد: / ۱ روز پیش
۱ روز پیش
۱۹ ساعت پیش
۱ روز پیش
۱ روز پیش
۱ روز پیش
۱ روز پیش
۱ روز پیش