لزوم صرفه‌جویی و پرهیز از تعطیلی‌های مکرر
به گزارش «راهبرد معاصر»؛ بر اساس گزارش‌های موجود، ایران در پاییز و زمستان امسال با بحران جدی در تأمین گاز مواجه است. رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران هشدار داد، ترکیب عواملی مانند سرمای زودرس، افزایش مصرف خانگی و کاهش ظرفیت تولید ناشی از حملات به تأسیسات گازی، می‌تواند به قطع گاز خانگی در استان‌های دور از منابع منجر شود.
در مقابل، برخی اظهارنظرهای رسمی بر مدیریت شرایط تأکید کرده و گفته‌اند با همکاری مردم می‌توان زمستان را سپری کرد؛ هرچند این اظهارنظرها نافی هشدارهای کارشناسی درباره ناترازی و بحران پیش‌رو نیست. این وضعیت که از آن به عنوان «بحران» و نه صرفاً «ناترازی» یاد می‌شود، ریشه در ساختار مدیریت انرژی و الگوهای مصرفی دارد که دهه‌های گذشته شکل گرفته است.
در روزهای سرد، مصرف گاز در بخش خانگی، تجاری و صنایع خرد به رکوردهای بی‌سابقه‌ای می‌رسد
ریشه‌های تاریخی مدیریت گاز
صنعت گاز ایران از میانه دهه ۱۳۴۰ با هدف اولیه مدیریت گازهای مشعل و مبادله با شوروی سابق تأسیس شد. اما عملاً خبری از لوله‌کشی گاز برای مناطق مختلف شهری و روستایی نبود و چهار دهه گذشته و در دوران انقلاب اسلامی، این صنعت به یکی از بزرگترین پروژه‌های زیرساختی کشور تبدیل شده و شبکه‌ای ۳۸ هزار کیلومتری را ایجاد کرده است که بیش از ۷۵ درصد انرژی کشور را تأمین می‌کند.
با وجود این، توسعه زیرساخت‌ها بدون توجه کافی به بهینه‌سازی مصرف و فرهنگ‌سازی همراه بود. مدل مصرف انرژی در بخش خانگی ایران در جهان بی‌نظیر است؛ گاز تقریباً بدون محدودیت و با قیمت بسیار پایین در اختیار مصرف‌کنندگان قرار می‌گیرد. این سیاست در کنار رعایت نکردن استانداردهای عایق‌بندی در ساختمان‌ها به هدررفت بالای انرژی و وابستگی شدید سبک زندگی مردم به گاز منجر شده است.
به گفته تحلیلگران، کسری گاز در اوج سرما می‌تواند به حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب در روز برسد که تقریباً معادل ۵۰ درصد تقاضا است. در جریان جنگ تحمیلی ۴۰ روزه، بخشی از ظرفیت تولید گاز از دست رفت و هرچند متخصصان و کارشناسان ایرانی به سرعت برای بازگرداندن آن اقدام کردند، این موضوع را تغییر نمی‌دهد که پیش تر نیز کشور در فصل سرد سال برای تأمین گاز خانگی به دلیل مصرف بالا و صرفه‌جویی نکردن با مشکل مواجه می‌شد و حالا تجاوز دشمن به زیرساخت‌ها هم مزید بر علت شده است.
در روزهای سرد، مصرف گاز در بخش خانگی، تجاری و صنایع خرد به رکوردهای بی‌سابقه‌ای می‌رسد. در بهمن ۱۴۰۴ این مصرف به ۷۳۷ میلیون مترمکعب در روز رسید و پیش‌بینی می‌شود در اوج سرمای پیش رو از مرز ۸۰۰ میلیون مترمکعب نیز فراتر رود.
پیامدهای قطع گاز برای صنایع و مناطق مختلف
در شرایط کمبود، شرکت ملی گاز ایران ناچار است دست به اولویت‌بندی مصرف بزند و در اوج سرما ۷۰ تا ۸۰ درصد گاز کشور را به بخش خانگی اختصاص دهد و تنها ۲۰ تا ۳۰ درصد برای صنایع، نیروگاه‌ها و سایر مصارف باقی می‌ماند. این موضوع به محدودیت شدید گاز صنایع بزرگ مانند پتروشیمی و فولاد منجر می‌شود که به گفته کارشناسان، در فصل سرد سال قطعی گاز در بخش صنعتی «قطعاً بیشتر از سال گذشته خواهد بود».
استان‌های شمال غربی یعنی اردبیل، آذربایجان شرقی و غربی و شمال شرقی یعنی استان های خراسان شمالی، جنوبی و رضوی به دلیل فاصله زیاد از منابع گازی جنوب کشور، در معرض بیشترین خطر افت فشار و قطعی گاز قرار دارند. در زمستان ۱۴۰۳ نیز کاهش فشار در سرشاخه‌های شبکه گازرسانی در این مناطق گزارش شده بود.
یکی از گلوگاه‌های اصلی در مدیریت مصرف، فقدان داده‌های دقیق از مصرف لحظه‌ای مشترکان بوده است
فرهنگ‌سازی/ از شعار تا راهبرد ملی
سال‌های اخیر شرکت ملی گاز رویکرد مدیریت همزمان عرضه و تقاضا را در پیش گرفته است. فرهنگ‌سازی برای مصرف مسئولانه به عنوان مکمل توسعه فنی شبکه در دستور کار قرار گرفته و چند ابتکار کلیدی اجرا شده است.
- طرح ملی «همیار گاز»: این طرح با هدف آموزش مصرف بهینه و ایمن گاز طبیعی در میان دانش‌آموزان طراحی شده است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، تفاهم‌نامه‌هایی با آموزش و پرورش در برخی استان‌ها امضا شده و محتوای آموزشی مانند کتاب‌های کودک، موشن‌گرافیک و برنامه‌های تلویزیونی تولید شده است. هدف آن است که دانش‌آموزان به عنوان «سفیران انرژی» مفاهیم صرفه‌جویی را به خانواده‌های خود منتقل کنند.
- پویش «دو درجه کمتر»: این پویش از مردم می‌خواهد دمای گرمایش ساختمان‌ها را تنها دو درجه سانتی‌گراد کاهش دهند. با توجه به اینکه به ازای هر یک درجه کاهش دما، حدود ۲۵ میلیون مترمکعب در مصرف روزانه صرفه‌جویی می‌شود، اجرای کامل این پویش می‌تواند تأثیر قابل توجهی داشته باشد.
- حکمرانی داده و هوشمندسازی: یکی از گلوگاه‌های اصلی در مدیریت مصرف، فقدان داده‌های دقیق از مصرف لحظه‌ای مشترکان بوده است. شرکت ملی گاز در حال اجرای طرحی چهارساله برای جایگزینی کنتورهای سنتی با کنتورهای هوشمند است. این کنتورها امکان قرائت از راه دور، تشخیص دستکاری و مهم‌تر از همه، تعرفه‌گذاری هدفمند بر اساس الگوی مصرف را فراهم می‌کنند.
اصلاح نظام تعرفه‌گذاری/ از یارانه پنهان به عدالت مصرفی
یکی از مؤثرترین ابزارهای مدیریت مصرف، اصلاح نظام قیمت‌گذاری است. سال‌های اخیر نظام تعرفه‌گذاری گاز خانگی از یک مدل ۱۲ پله‌ای به نظام چهارپله‌ای تغییر یافته است که مبنای آن میانگین مصرف در هر شهر است. این نظام با هدف عدالت در مصرف و کنترل استفاده خانگی طراحی شده، هرچند نمایندگان مجلس بر ضرورت حمایت از خانوارهای کم‌درآمد در اجرای آن تأکید کرده‌اند.
برای جلوگیری از بحران قطع گاز خانگی، مجموعه‌ای از اقدامات کوتاه‌مدت و بلندمدت ضروری است.
- مدیریت سوخت جایگزین: ذخیره‌سازی ۳.۵ میلیارد لیتر گازوئیل برای نیروگاه‌ها تا ابتدای آبان‌ماه، به منظور کاهش فشار بر شبکه گاز.
- محدودیت مصرف اداری: پایش مصرف گاز ادارات دولتی از اوایل پاییز آغاز شده و دمای گرمایش آن‌ها نباید از ۲۰ درجه سانتی‌گراد فراتر رود. برای واحدهای پرمصرف، هشدار و در نهایت قطع گاز اعمال می‌شود.
- کمپین اطلاع‌رسانی: گفت‌وگوی صادقانه با مردم درباره وضعیت بحرانی و تشویق به مشارکت در صرفه‌جویی، به عنوان گام نخست فرهنگ‌سازی ضروری است.
راهکارهای ساختاری/ توسعه ذخیره‌سازی زیرزمینی
ظرفیت ذخیره‌سازی گاز کشور در دولت چهاردهم به ۳ میلیارد و ۱۶۰ میلیون مترمکعب افزایش یافته است. توسعه مخازن سراجه قم و شوریجه می‌تواند این ظرفیت را دو برابر کند و نقش کلیدی در پایداری شبکه در دوره‌های اوج تقاضا داشته باشد.
رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران تأکید کرد، «اگر مسیر بهینه‌سازی مصرف را در پیش بگیریم، می‌توانیم با سرمایه و زمان کمتری به هدف کاهش ۲۰۰ میلیون مترمکعب گاز برسیم»، در حالی که تأمین همین مقدار گاز به وسیله توسعه تولید نیازمند ۶۰ میلیارد دلار سرمایه است. طرح «کارور گاز» به عنوان مکانیزمی برای جذب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در پروژه‌های بهینه‌سازی معرفی شده است.
استفاده از تجربیات جهانی
کشورهایی مانند سوئد با اتصال ۹۰ درصد ساختمان‌های استکهلم به شبکه گرمایش مرکزی و استفاده از گرمای مراکز داده، به بهره‌وری بالایی دست یافته‌اند و هلند هم با ارائه یارانه صرفه‌جویی به شهروندان، آن‌ها را به خرید تجهیزات بهینه‌ساز تشویق می‌کند. این مدل‌ها نشان می‌دهند کاهش مصرف بدون کاهش رفاه امکان‌پذیر است.
بحران گاز پیش رو، حاصل تلاقی سه عامل ساختاری است:
- توسعه نامتوازن زیرساخت‌ها بدون توجه به بهینه‌سازی مصرف
- الگوی مصرفی که به دلیل قیمت‌های یارانه‌ای و عدم استانداردسازی ساختمان‌ها شکل گرفته
- شوک ناشی از آسیب به ظرفیت تولید
عبور از این بحران تنها با محدودیت صنایع ممکن نیست و نیازمند راهبرد ملی است که در آن فرهنگ‌سازی به عنوان سرمایه‌گذاری بلندمدت، اصلاح نظام تعرفه‌گذاری به عنوان ابزار عدالت و شفاف‌سازی با مردم به عنوان پیش‌شرط مشارکت، در کنار توسعه فنی شبکه قرار گیرند.
تجربه زمستان‌های گذشته نشان داده شبکه گاز کشور تا آستانه تحمل خود پیش رفته است؛ اما بدون تغییر در الگوی مصرف و بازطراحی سیاست‌های انرژی، این آستانه در زمستان پیش رو امکان دارد شکسته شود.