برزیل و شکست «دکترین دونرو»

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ پیروزی لوئیس ایناسیو لولا داسیلوا در انتخابات ریاست ‌جمهوری برزیل، که در رسانه‌های مختلف به طور گسترده پوشش داده شد، از چند منظر بی‌سابقه توصیف شده است:

لولا که تا سال گذشته گوشی هوشمند نداشت، شروع به تولید کلیپ کرد. شبکه واتساپی «ارتش لولا» با حدود ۱۱ میلیون دنبال‌کننده راه اندازی شد

نخست، اینکه برای نخستین بار در تاریخ سیاست برزیل از زمان تصویب نظام دو مرحله‌ای در قانون اساسی ۱۹۸۸ میلادی، نامزدی که در دور نخست دوم شده بود، در دور دوم پیروز شد. لولا در فاصله سه هفته توانست شکست حدود ۲.۲ میلیون رأیی دور نخست را به پیروزی تبدیل کند.

دوم، اینکه وی نخستین رئیس‌جمهور برزیل است که برای چهار دوره انتخاب می‌شود و در پایان دوره جدید، ۱۶ سال غیرپیوسته حکومت کرده است؛ طولانی‌ترین دوره برای یک رئیس‌جمهور منتخب دموکراتیک در تاریخ برزیل.

سوم، اینکه کارزار دور دوم با مشارکت مردمی گسترده در خیابان‌ها و شبکه‌های اجتماعی و رقابتی شدید همراه بود.

طبق گزارش‌ها، لولا با حدود ۵۱.۷ تا ۵۱.۸ درصد آرا در مقابل ۴۸.۲ درصد فلاویو بولسونارو، سناتور 45 ‌ساله و پسر ژائر بولسونارو پیروز شد؛ یعنی اختلاف حدود ۴.۳ میلیون رأی. ژائر بولسونارو، رئیس‌جمهور پیشین به ۲۷ سال زندان به اتهام طراحی کودتا پس از شکست در انتخابات ۲۰۲۲ میلادی محکوم شده است. در دور نخست، فلاویو با ۴۷.۰۳ درصد (۵۶.۱ میلیون رأی) در برابر ۴۵.۱۶ درصد (۵۳.۸ میلیون رأی) لولا پیشتاز بود.

لولا چگونه پیروز شد؟

تحلیل رسانه‌ها از چند عامل اصلی حکایت دارد:

• بازسازی کارزار انتخاباتی و تبلیغات وسیع: پس از نتیجه ضعیف دور نخست، ستاد انتخاباتی لولا در راهبرد خود به‌طور کامل بازنگری کرد؛ از تمرکز بر دستاوردهای گذشته به وعده‌های جدید (تخفیف بدهی خانوارها، افزایش کمک‌های نقدی و ...) حرکت کرد و بر زنان و اقشار کم‌درآمد متمرکز شد. لولا که تا سال گذشته گوشی هوشمند نداشت، شروع به تولید کلیپ کرد. شبکه واتساپی «ارتش لولا» با حدود ۱۱ میلیون دنبال‌کننده راه اندازی شد و با لحنی شبه‌نظامی پیام‌های انگیزشی و دستورالعمل‌های تبلیغاتی فرستاد.
  مشارکت در دور دوم به بالاترین میزان ۲۰ سال گذشته رسید. همچنین لولا در مناظره تلویزیونی با پاسخ به توهین «نُه‌انگشتی» بولسونارو درباره زخمی شدن انگشتش در حادثه کارگری، لحظه‌ای تأثیرگذار ساخت.
• افزایش حس ضد بولسوناریسم: تحلیلگران تأکید می‌کنند پیروزی لولا بیش از آنکه پیروزی شخصی باشد، شکست بولسوناریسم بود. توماس تراومان، مشاور سیاسی و سخنگوی پیشین دولت چپ‌گرای برزیل گفت، «نفرت از بولسوناریسم چنان شدید بود که مردم بدون احزاب خودشان سازماندهی کردند تا آن را شکست دهند». 
  بولسونارو نیز با غروری که حاکی از پیروزی قطعی پس از دور نخست بود، ضربه خورد؛ حتی برخی متحدانش علنی درباره کابینه آینده صحبت کردند. رسوایی‌های وی، ازجمله گزارشی افشاگرانه درباره حضورش در یک مهمانی قایق تفریحی در اوج شیوع کرونا با رفتارهای نامناسب به وی آسیب زد.
• نقش شبکه‌های اجتماعی و اتهام جانبداری «متا»: حدود ۱۲ نهاد ناظر و گروه پژوهشی گزارش‌هایی منتشر و ادعا کردند «متا» امکان دارد به کارزار بولسونارو متمایل بوده باشد. دادگاه انتخاباتی برزیل به «متا» دستور داد با نامزدها «رفتار نابرابر» نکند. این شرکت اتهامات را دروغ و بی‌اساس خواند و موارد را به خطاهای فنی و نقص در اقدامات حفاظتی هوش مصنوعی نسبت داد که به گفته آن، بر کارزارهای طیف‌های مختلف سیاسی در انتخابات تأثیر گذاشت.
  لولا پس از پیروزی متعهد شد تنظیم‌گری سکوهای دیجیتال را افزایش دهد و گفت، نمی‌توان اجازه داد شرکت‌های غول‌پیکری که میلیاردها درآمد دارند و مالیات نمی‌پردازند، نتیجه انتخابات را هدایت کنند.

 اهمیت پیروزی فراتر از برزیل

برزیل به عنوان چهارمین دموکراسی بزرگ جهان، در برابر موج صعود راست افراطی در آمریکای لاتین و اروپا مقاومت کرد و به نمادی برای دموکرات‌ها تبدیل شد.  پیروزی لولا «نفرین صاحبان قدرت» در آمریکای لاتین را به چالش کشید؛ در دهه گذشته احزاب حاکم در انتخابات متوالی شکست خورده بودند. همچنین این نتیجه «دکترین دونرو» (تلاش دولت ترامپ برای به سلطه درآوردن نیمکره غربی به وسیله تعرفه‌ها، تهدیدها و حمایت سیاسی) را مهار کرد. بولسونارو به عنوان شریک ترجیحی واشنگتن در آمریکای جنوبی وارد کارزار شد، اما رأی‌دهندگان برزیلی این عرضه را رد کردند.

نتیجه انتخابات برزیل قدرت مردمی چپ را نشان داد؛ کارزار لولا توانست حامیان دلسرد را دوباره فعال کند و ائتلاف گسترده‌ای بسازد که برخی از آنها بیشتر علیه بولسونارو رأی دادند تا به نفع لولا.

پیام به ترامپ و واشنگتن

برزیل به عنوان چهارمین دموکراسی بزرگ جهان، در برابر موج صعود راست افراطی در آمریکای لاتین و اروپا مقاومت کرد

طبق گزارش واشنگتن‌پست و گاردین، گرچه دونالد ترامپ رسماً از فلاویو بولسونارو حمایت نکرد (برخلاف حمایت علنی‌اش از ژائر در ۲۰۲۲ میلادی)، اما دولت وی چند اقدام به نفع خانواده بولسونارو انجام داد:

• اعمال تعرفه‌های گمرکی بر محصولات برزیلی
• تحریم مقام های ارشد برای زیر فشار گذاشتن برزیل جهت لغو پیگرد قضایی ژائر بولسونارو
• برنامه‌ریزی برای اعزام مقام های ارشد در تابستان برای زیر سؤال بردن سلامت انتخابات برزیل

ترامپ خود را «پادشاه‌ساز» معرفی و به کمک به روی کار آمدن بسیاری از افراد در آمریکای لاتین مباهات کرده است. در مقابل، لولا خود را مدافع کشور در برابر طرح‌های استعماری ترامپ معرفی، سیاست خارجی چندجانبه‌گرا و رویکرد عمل‌گرایانه در روابط با آمریکا، چین و روسیه را تقویت و دعوت برای پیوستن به اتحادی جنجالی از کشورهای آمریکای لاتین برای عملیات نظامی مشترک با پنتاگون علیه کارتل‌های مواد مخدر را رد کرد.

 چالش‌های پیش رو

تحلیل‌ها نشان می دهند لولا نباید «نجات از شکست» را با «تأیید رویکرد» اشتباه بگیرد. وی اکنون باید کشوری را اداره کند که قطبی‌تر از همیشه است: خشونت سیاسی در خیابان‌ها افزایش یافته و نفرت‌پراکنی در اینترنت آزادانه منتشر می‌شود.

چند چهره برجسته راست افراطی، ازجمله نیکلاس فریرا و لوکاس باواناتو اعلام کردند نتیجه را نخواهند پذیرفت. بولسونارو نیز اعلام کرد شکست را نمی‌پذیرد و به دنبال لغو نتیجه انتخابات است. وی به تصمیم قضایی تمدید دو ساعته رأی‌گیری استناد کرد، هرچند هر دو طرف به دلایل مختلف خواستار تمدید شده بودند.

رئیس دادگاه انتخاباتی تأکید کرد این تصمیم نتیجه را تغییر نداده است. ناظران احتمال می‌دهند بولسونارو در روزهای آینده برای فرار از تحقیقات جنایی به آمریکا سفر کند. تام فیلیپس معتقد است گرچه خشونت هوادارانش بعید نیست، اما کار سیاسی اش تمام شده است.