توهم «هیروشیمای دوم»

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ در تحلیلهای منتشرشده درباره رویارویی ایران و آمریکا، یک قیاس تاریخی بارها تکرار میشود: ژاپن پس از حمله به پرل هاربر در ابتدا دست بالا را گرفت، اما آمریکا با توسل به سلاحی غیرمتعارف بمب اتمی آن را به تسلیم واداشت. بر پایه این قیاس، پرسش امروز چنین صورتبندی میشود: اگر ایران توانسته است هشت ماه در برابر آمریکا مقاومت کند و واشنگتن آشکارا نمیتواند در عرصه نظامی متعارف بر تهران چیره شود، آمریکا از چه ابزار غیرمتعارفی میتواند علیه ایران استفاده کند؟ آیا بمب اتمی را به کار میگیرد؟ شورش اقتصادی را مهندسی میکند؟ یا به گزینههای دیگری در منطقه خاکستری روی میآورد؟
آمریکا میتواند بسیاری از توانمندیهای متعارف ایران را نابود کند، اما تبدیل این نابودی به تسلیم سیاسی دشوار است
به باور تحلیلگران، پاسخ به این پرسشها بدون توجه به یک نکته مهم در قیاس تاریخی ممکن نیست. آمریکا بمب اتمی را بعد از پرل هاربر و برای جبران شکاف نظامی به کار نبرد. ژاپن پس از پرل هاربر در کوتاهمدت ابتکار عملیاتی داشت، اما برتری راهبردی نداشت. بمباران هیروشیما و ناکازاکی در اوت ۱۹۴۵ میلادی رخ داد، زمانی که نیروی دریایی و هوایی ژاپن عملاً منهدم شده، شهرهای ژاپن زیر بمباران آتشزا سوخته و توان متعارف مقاومت به آستانه فروپاشی رسیده بود. سلاح اتمی در آن مقطع «ابزار جبران شکاف» نبود؛ ضربه نهایی به دشمنی به شمار می رفت که پیشتر به زانو درآمده بود.
بنابراین، پرسش دقیقتر این نیست که «آیا آمریکا دوباره هیروشیما را تکرار میکند؟»؛ پرسش این است، وقتی برتری نظامی متعارف آمریکا نمیتواند به نتیجه سیاسی مطلوب تبدیل شود، واشنگتن به کدام ابزارهای غیرمتعارف روی میآورد و کدامیک را بالفعل به کار گرفته است.
شباهت محدود، تفاوتهای تعیینکننده
شباهت اصلی ایران و ژاپن ۱۹۴۵ میلادی این است که هیچکدام نمیتوانند در نبرد متعارف رو در رو آمریکا را شکست دهند. راهبرد ایران نیز «پرهزینه کردن اقدام نظامی برای آمریکا»ست: مصرف کردن موشکهای رهگیر، تهدید تنگه هرمز، پراکندگی سامانههای موشکی در تأسیسات زیرزمینی و حفظ توان بازدارندگی نامتقارن. در این چارچوب، آمریکا میتواند بسیاری از توانمندیهای متعارف ایران را نابود کند، اما تبدیل این نابودی به «تسلیم سیاسی» دشوار است.
اما به گفته تحلیلگران، تفاوتها بنیادیناند:
نخست، وضعیت هستهای و هنجارهای بینالمللی تغییر کرده است: ۱۹۴۵ میلادی سلاح اتمی تازگی داشت و تابوی اتمی شکل نگرفته بود. امروز استفاده از سلاح اتمی علیه کشوری که آمریکا خود آن را به تلاش برای دستیابی به سلاح اتمی متهم میکند، از نظر منطق حقوقی و تبلیغاتی خودویرانگر است. مهمتر آنکه خطر افزایش تنش و زنجیره واکنشها با حضور روسیه بهعنوان قدرت هستهای و پاکستان بهعنوان قدرت هستهای اسلامی در همسایگی قابل کنترل نیست.
دوم، پایگاه داخلی آمریکا متفاوت است: پرل هاربر به روزولت امکان داد «روز بدنامی» بسازد و اجماع ملی ایجاد کند. جنگ علیه ایران چنین اجماعی ندارد؛ هزینههای اقتصادی، تلفات و پیامدهای منطقهای آن بهسرعت به شکاف سیاسی داخلی آمریکا تبدیل میشود.
سوم، محیط بینالمللی تغییر کرده است: آمریکای ۱۹۴۵ میلادی نیازی به مشروعیتسازی برای نظم پساجنگ نداشت. آمریکای امروز در جهانی چندقطبی عمل میکند که در آن چین و روسیه اجازه نمیدهند واشنگتن با هر ابزاری (ازجمله هستهای) نظم غرب آسیا را نوسازی کند.
پس پرسش مهم اینکه آمریکا چه ابزار نامتعارفی را تاکنون در جنگ با ما به کار گرفته است ؟ پاسخ کوتاه، به نوشته تحلیلگران این است: جنگ اقتصادی و فشار برای بیثباتسازی داخلی، نه بمب اتمی. مقامهای آمریکایی خود این راهبرد را «دیپلماسی اقتصادی بدون شلیک یک گلوله» توصیف کردهاند: ایجاد کمبود دلار، فشار بر صادرات نفت، محدودیت بانکی، سقوط ریال و افزایش تورم. هدف این است فشار اقتصادی به نارضایتی اجتماعی و سپس به بحران مشروعیت سیاسی تبدیل شود.
این ابزار بیاثر نیست. تورم بالا، فشار بر معیشت و نارضایتی اقشار متوسط و کمدرآمد میتواند فضای اعتراضی بسازد. اما محدودیتهای آن نیز جدی است. ایران نزدیک به پنج دهه با تحریم زندگی کرده و سازوکارهای دور زدن و تجارت زمینی را توسعه داده است. فشار اقتصادی لزوماً به سقوط سیاسی نمیانجامد؛ میتواند به «روایت محاصره خارجی» دامن بزند و کنترل اغتشاشات احتمالی را امکان پذیر کند. شورش اقتصادی، کلید نیست که آمریکا آن را روشن کند. آمریکا میتواند مشکلات اقتصادی را افزایش دهد و شکافها را تحریک کند، اما مهندسی شورش گسترده نیازمند شرایط داخلی است که در کنترل کامل واشنگتن نیست.
بنابراین، آنچه آمریکا انجام داده، جنگ اقتصادی است؛ ولی آنچه امید دارد، تبدیل این فشار به بیثباتی سیاسی است و آنچه «نمیتواند تضمین کند» وقوع و نتیجه چنین بیثباتی است.
در کنار جنگ اقتصادی، آمریکا گزینههای غیرمتعارف دیگری نیز دارد که همگی در فضای «زیر آستانه جنگ تمامعیار» قرار میگیرند:
- جنگ سایبری و خرابکاری: حمله به زیرساختهای انرژی، شبکه بانکی، سامانههای فرماندهی و کنترل و برنامه هستهای. این ابزارها هزینه سیاسی کمتری از حمله نظامی آشکار دارند، اما میتوانند اثر عملیاتی قابلتوجهی بگذارند.
- محاصره دریایی و بازرسی: فشار بر صادرات نفت و واردات کالاهای حساس. این ابزار میتواند اقتصاد جنگ را افزایش دهد، اما خطر درگیری مستقیم با نیروی دریایی ایران و اختلال در بازار جهانی انرژی را بالا میبرد.
- عملیات پنهان و هدفمند: از نفوذ اطلاعاتی و خرابکاری صنعتی تا فشار بر شبکههای مالی و نخبگان. اینها ابزارهای «فرسایشی» هستند، نه «تعیینکننده».
- حملات نظامی محدود: ضربه به تأسیسات هستهای، سایتهای موشکی و فرماندهان. این حملات میتوانند توان ایران را کاهش دهند، اما تجربه سالهای اخیر نشان داده است کاهش توان با تسلیم سیاسی فاصله زیادی دارد.
آنچه آمریکا انجام داده، جنگ اقتصادی است؛ ولی آنچه امید دارد، تبدیل این فشار به بیثباتی سیاسی است
در اینجا باید به محور قیاس ایران و ژاپن در جنگ با آمریکا بازگشت و آن اینکه آیا آمریکا از بمب اتمی استفاده می کند ؟ احتمال آن بسیار پایین است، نه به دلیل ملاحظات اخلاقی آمریکا که اساساً وجود ندارد، بلکه به دلیل نبود منطق راهبردی قابل دفاع. سلاح اتمی مشکل «پس از پیروزی» را حل نمیکند؛ آن را به بحران غیرقابل کنترل تبدیل میکند. استفاده از سلاح اتمی علیه کشوری که آمریکا آن را به دنبال سلاح اتمی میداند، مشروعیت جهانی عملیات آمریکا را نابود میکند و میتواند روسیه و پاکستان را به واکنش وادار کند.
به همین دلیل، حتی وقتی گزینه هستهای در رسانهها مطرح میشود، بیشتر نشانه درماندگی در برابر عمق تأسیسات زیرزمینی است تا گزینه واقعی سیاستگذاری. بنابراین مقایسه ایران و ژاپن فقط تا حدی معتبر است از جهتی که هر دو در برابر برتری متعارف آمریکا، به مقاومت فرسایشی و تأخیر در شکست روی آوردند. اما آمریکا در ۱۹۴۵ میلادی با ژاپنی روبهرو بود که توان متعارفش فروپاشیده بود؛ امروز با ایرانی روبهروست که توان متعارفش آسیبپذیر، اما توان نامتقارن و اراده سیاسیاش هنوز هزینهساز است.
بنابراین، ابزار غیرمتعارف اصلی آمریکا علیه ایران «بمب اتمی» نیست؛ جنگ اقتصادی تمامعیار، فشار برای بیثباتسازی داخلی، جنگ سایبری، محاصره و عملیات پنهان است. این ابزارها میتوانند درد بزرگی ایجاد کنند، اما تضمینی برای تسلیم وجود ندارد. آمریکا در این سناریو نه به دنبال «هیروشیمای دوم» است و نه میتواند بهسادگی شورش اقتصادی را مهندسی کند؛ آنچه واقعاً در جریان است، فرسایش تدریجی ایران از راه اقتصاد و شکافهای داخلی، در انتظار نقطه فروپاشی است که امکان دارد هرگز فرا نرسد.
فراموش نکنیم دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا تا ابد وقت ندارد. وی برهه ای دو ماهه تا روی کار آمدن دو مجلس با ترکیب عمدتاً علیه خودش فرصت دارد و یک زمان دو ساله تا انتخابات بعدی آمریکا. سرنوشت سیاسی بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر رژیم صهیونیستی هم به عنوان پشت پرده تمام این خباثتها، به زودی در آینده ریاست این رژیم مشخص خواهد شد. این زمان محدود برای بلعیدن آب و خاکی که هزاران سال به وسیله یک تمدن بزرگ صیانت شده، بیش از اندازه کوتاه و رؤیاپردازانه خواهد بود .