به گزارش «راهبرد معاصر»؛ سالهای اخیر قفقاز جنوبی به یکی از مراکز اصلی رقابتهای ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی اوراسیا تبدیل شده است. از این رو، بازیگران تلاش میکنند تا مسیرهای تجاری و انرژی قفقاز جنوبی را در راستای منافع خود مدیریت کنند. ایران نیز به دلیل قرار گرفتن در تقاطع مسیرهای شمال-جنوب و شرق-غرب، از ظرفیت بالایی برخوردار است.
پس از استقلال جمهوریهای برآمده از شوروی و تنشهای دهه ۱۹۹۰، ارتباط مستقیم ریلی و جادهای بین سرزمین اصلی آذربایجان و منطقه نخجوان قطع شد. در این شرایط، ایران از مسیر زمینی به مسیر اصلی ترانزیت بین سرزمین اصلی آذربایجان، نخجوان و ترکیه تبدیل شد.
براساس اظهارات وزیر راه و شهرسازی ایران، این کشور خواهان بازگشت به جایگاه قطب لجستیک و هاب ترانزیت منطقه است
۹ اکتبر ۲۰۲۳، تهران و باکو توافقنامهای را در راستای ایجاد مسیر ترانزیتی به نام «کریدور ارس» امضا کردند. این مسیر از استان آذربایجان شرقی ایران تا نخجوان امتداد دارد و به نوعی ارمنستان را دور خواهد زد.
این کریدور جادهای و ریلی به طول ۱۰۷ کیلومتر از کلاله یا جلفا آغاز می شود و در امتداد مرز ادامه مییابد، سپس از پل به جمهوری آذربایجان متصل میشود. حدود ۵۸ کیلومتر از این مسیر به موازات مرز نخجوان، ۴۷ کیلومتر در مجاورت مرز ارمنستان و ۶ کیلومتر دیگر در امتداد مرز جمهوری آذربایجان امتداد دارد.
حملات اخیر ایالات متحده به پلها و بخش لجستیک ایران، راهبردی هماهنگ برای کاهش ظرفیت لجستیکی و محدود کردن نقش ایران در کریدورهای منطقهای است. ایران تنها کشور میان کشورهای عضو بریکس و خاورمیانه است که همزمان در سه محور اصلی حمل و نقل اوراسیا قرار دارد و آنها را به خلیج فارس، دریای عمان و شبکه دریایی جهانی متصل میکند.
پیشنهادهای ایران برای ایجاد شورای هماهنگی کریدورها، توسعه «کریدورهای سبز» و مبادله دانش و ادغام مسیرهای چندمنظوره، نشاندهنده آمادگی تهران برای ایفای نقش حلقه ارتباطی امن برای گروه بریکس در اوراسیاست.
براساس اظهارات وزیر راه و شهرسازی ایران، این کشور خواهان بازگشت به جایگاه قطب لجستیک و هاب ترانزیت منطقه است. بنابراین، این رویکرد به عنوان یکی از محورهای اصلی سیاستگذاری تهران در دستور کار قرار دارد. رئیس جمهور ایران نیز بارها بر اهمیت این پروژه تأکید کرده و آن را از اولویتهای اصلی دولت دانسته است. در این میان، کریدور ارس که کوتاهترین و امنترین مسیر بین آسیای مرکزی و اروپا به شمار میرود، یکی از حساسترین و اولویت پروژههای وزارت راه ایران محسوب میشود.
به تازگی نیز استاندار آذربایجان شرقی با تأکید بر جایگاه راهبردی پروژه کلاله-جلفا در معادلات منطقهای، آن را فراتر از پروژه ملی توصیف کرد و خواستار اتمام آن ظرف یک سال شد. هرچند طرح «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (TRIPP) ژانویه ۲۰۲۶ به وسیله ایالات متحده و ارمنستان در واشنگتن رسمیت یافت، اما جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ژوئن ۲۰۲۵-۲۰۲۶ حساسیت ایران را نسبت به TRIPP از در نزدیکی مرزهای شمالی افزایش داده است.
حضور اقتصادی و راهبردی بلندمدت آمریکا به مدت ۹۹ سال، عملیاتی شدن، مشارکت شرکتهای آمریکایی در ساخت و مدیریت این کریدور برای ایران نگرانکننده است.
هرچند مقام های ارمنی بارها به ایران اطمینان دادهاند که طرح TRIPP هیچ تهدیدی برای مرز ایران و ارمنستان ایجاد نخواهد کرد، اما به باور ایران، این طرح میتواند چالشهای مرزی، تجاری، ترانزیتی و ژئوپلیتیکی را در یکی از حساسترین مناطق ژئوپلیتیکی هممرز با ایران ایجاد کند. در واقع، تهران برای جلوگیری از تثبیت هژمونی ایالات متحده در همسایگی شمال غربی ایران، توجه بیشتری به ساخت زودهنگام کریدور ارس دارد.
کریدور ارس در واقع پاسخ راهبردی ایران به تغییر معادلات ترانزیتی همسایگان است و تهران نقش بسزایی در خنثیسازی پیامدهای منفی برخی از پروژههای غربی خواهد داشت. همچنین، تهدید خروج ارمنستان از سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) و گسترش روابط با سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و ایالات متحده آمریکا نیز وجود دارد.
همچنین، ژانویه ۲۰۲۶ ترکیه حمایت خود را از طرح TRIPP اعلام و روند عادیسازی روابط بین ارمنستان و ترکیه، اجرای طرح TRIPP را تسهیل خواهد کرد. باکو نیز تمایل به ادامه مسیر از ایران دارد، از همین روی بر پروژه کریدور ارس به عنوان ابتکار عمل بزرگ تأکید کرده است.
شاخه غربی کریدور شمال-جنوب در امتداد سواحل غربی دریای خزر نیز با عبور از روسیه و آذربایجان به ایران میرسد
در بُعد اقتصادی، با توجه به موقعیت جغرافیایی ویژه نخجوان که در محاصره ایران، ارمنستان و ترکیه قرار دارد، کریدور ارس امنترین و پایدارترین مسیر ارتباطی بین نخجوان و باکو خواهد بود.
با توجه به اینکه ارمنستان به دنبال گشودن تمام مسیرهای مواصلاتی در قفقاز جنوبی در چارچوب پروژه «چهارراه جهان» است، کریدور ارس میتواند محمولههای ایرانی را از ارمنستان به بنادر دریای سیاه گرجستان بهتر منتقل کند.
وجود دو پایانه در مسیر کریدور ارس، نقش مهمی در تقویت روابط تجاری و لجستیکی ایران با جمهوری آذربایجان و همسایگانش خواهد داشت. پل مرزی کلاله-آقبند در سمت آذربایجان تقریباً تکمیل شده، پیشرفت در سمت ایران حدود ۷۰ درصد و زمان انتظار کامیونها نیز در مرز به حدود سه تا چهار روز کاهش یافته است.
کریدور ارس با حدود 1 میلیون تن ترانزیت ورودی و خروجی کالا در سال از دو پایانه مرزی جلفا و نوردوز، میتواند نقش ترانزیتی مؤثری در کریدور میانی و به عنوان پل ارتباطی شرق آسیا با کشورهای اروپایی ایفا کند.
شاخه غربی کریدور شمال-جنوب در امتداد سواحل غربی دریای خزر نیز با عبور از روسیه و آذربایجان به ایران میرسد. با توجه به اجرای توافقنامه تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، کریدور ارس میتواند نقش مهمی در اتصال کریدورهای بین المللی و افزایش حجم ترانزیت کریدور شمال-جنوب تا سال ۲۰۲۸ ایفا کند.
رونق اشتغال در مناطق مرزی، فرصتهای اقتصادی و شغلی، توسعه صنعتی و خدماتی در منطقه و افزایش ضریب امنیتی مرزهای شمال غربی کشور، حجم ترانزیت کالا و مسافر و رونق تجارت خارجی و ایجاد اشتغال در منطقه نیز حائز اهمیت است. همچنین، راهآهن کریدور ارس نیز با تکمیل همزمان کریدورهای شرق-غرب و شمال-جنوب، جایگاه ایران را در ترانزیت جهانی به طور قابل توجهی ارتقا خواهد داد.
چشمانداز رقابت کریدور ارس با TRIPP و آینده جایگاه ایران در کریدورهای اقتصادی قفقاز جنوبی به تحولات ژئوپلیتیکی منطقه، اجرای مؤثر و توانایی بازیگران منطقهای در مدیریت فشارهای خارجی و ظرفیت داخلی ایران در توسعه زیرساختها و دیپلماسی کریدوری بستگی دارد.
در این میان، پیشرفت فیزیکی در بخش زمینی پروژه به ۵۰ درصد رسیده و با وجود بخشهای فنی و پیچیده این طرح، ساخت ۲۰ تونل به طول تقریبی ۹ کیلومتر، امکان بهرهبرداری از بخشهای مهمی از این مسیر به طول ۶۰ کیلومتر را تا پایان سال فراهم میکند.
گرچه ساخت بخش ریلی کریدور ارس با تأخیر بیشتری مواجه شده، اما تاکنون ۵۰ کیلومتر از آن تکمیل است. این پروژه نیاز به حمایت و تأمین مالی بیشتری دارد و میتواند در مدت یک یا دو سال قابل دسترسی باشد.