چگونه از جنگ اقتصادی عبور کنیم؟

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا در شبکه اجتماعی خود اعلام کرد که «خردکننده‌ترین عملیات اقتصادی که تاکنون علیه هر کشوری اعمال شده» را علیه ایران به اجرا می‌گذارد. این بیانیه که دربرگیرنده توقف صادرات نفت، قطع کانال‌های ارزی، تعطیلی صرافی‌ها، ممنوعیت ثبت کشتی‌ها و برچیدن شرکت‌های صوری است؛ نقطه عطفی در مناقشه ایران و آمریکا محسوب می‌شود.

بی‌صبری راهبردی ترامپ، تداوم یک جنگ اقتصادی بلندمدت را با تردید مواجه می‌سازد

اما آیا این تهدید، ایران را به زانو درمی‌آورد؟ تجربه تاریخی نشان داده که فشار صرف اقتصادی، به‌ندرت کشوری با سابقه چهار دهه تحریم را وادار به تسلیم می‌کند. آنچه در این یادداشت می‌آید، نه واکنشی احساسی، بلکه نقشه راهی برای سیاستگذاران اقتصادی ایران در مواجهه با این بحران بی‌سابقه است.

بیانیه ترامپ در بستر نظامی مشخصی صادر شده است. از بهمن‌ماه سال گذشته، حملات هوایی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران آغاز شد و با وجود آتش‌بس فروردین و یادداشت تفاهم خرداد در اسلام‌آباد، درگیری‌ها بار دیگر ازسر گرفته شد. اکنون که گزینه نظامی نتوانسته ایران را به عقب‌نشینی وادارد، کاخ سفید جنگ تمام‌عیار اقتصادی را کلید زده است. اما این راهبرد با دو چالش اساسی روبه‌روست:

نخست، ایران در دهه‌های اخیر روش‌های متنوعی برای دورزدن تحریم‌ها آموخته و اقتصادش از انعطاف‌پذیری قابل‌توجهی برخوردار است.

دوم، بی‌صبری راهبردی ترامپ، تداوم یک جنگ اقتصادی بلندمدت را با تردید مواجه می‌سازد. به عبارت دیگر، این عملیات بیشتر یک «تهدید راهبردی» است تا یک «امکان عملیاتی» کامل.

هفت راهبرد برای سیاستگذاران اقتصادی

۱. تحول در مفهوم مقاومت اقتصادی

وزیر امور اقتصادی و دارایی به‌درستی تأکید کرده که پاسخ عملی به فشار خارجی، ساختن اقتصادی با «توان مقاومت روزافزون» است. این یعنی بحران را به فرصتی برای اصلاح ساختارهای بیمار اقتصاد تبدیل کنیم؛ از نظام بانکی تا یارانه‌ها و از مالیات‌ستانی تا مدیریت واردات.

۲. تنوع‌بخشی به شرکای تجاری

امارات متحده عربی، بزرگترین تأمین‌کننده کالاهای اساسی ایران در روزهای اخیر مبادلات خود را متوقف کرده است. این زنگ خطر، ضرورت گسترش روابط تجاری با کشورهای همسایه و شرق آسیا را دوچندان می‌کند. کریدورهای شمال-جنوب و شرق-غرب باید با جدیت بیشتری فعال شوند.

۳. نظام‌های جایگزین پرداخت

فروش نفت به ارزهای ملی، به‌کارگیری ارزهای دیجیتال در تراکنش‌های فرامرزی و استفاده حداکثری از سامانه پرداخت یوان (CIPS) که جایگزینی برای سوئیفت محسوب می‌شود؛ از ضرورت‌های فوری است. استقلال مالی، نه یک شعار که یک الزام راهبردی است.

۴. مناطق آزاد به‌مثابه سنگرهای اقتصادی

لازم است از مناطق آزاد برای واردات کالاهای اساسی و دورزدن محاصره استفاده شود. این ظرفیت باید با تسهیل مقررات و جذب سرمایه‌گذاری، به کریدور اصلی عبور از تحریم‌ها تبدیل شود.

۵. تولید داخل و امنیت معیشتی

هرچه فشار خارجی بیشتر شود، ضرورت تولید داخلی کالاهای اساسی حیاتی‌تر می‌گردد. برنامه جایگزینی واردات در حوزه دارو، غذا و انرژی باید با شتاب بیشتری دنبال شود تا امنیت معیشت مردم در برابر تکانه‌های بیرونی تضمین گردد.

۶. دیپلماسی اقتصادی هم‌زمان با دیپلماسی سیاسی

لازم است از مناطق آزاد برای واردات کالاهای اساسی و دورزدن محاصره استفاده شود

کشورهایی چون پاکستان، قطر و مصر در تلاش برای میانجیگری هستند. ایران باید از این فضا برای تشریح بی‌تأثیری جنگ اقتصادی و جلب همراهی جامعه جهانی بهره گیرد. تردیدهای موجود درباره کارآمدی تحریم‌های همه‌جانبه، بهترین برگ دیپلماتیک ایران است.

۷. آمادگی برای نبرد فرسایشی

تحلیلگران بین‌المللی معتقدند در «مسابقه تاب‌آوری» میان ایران و غرب، نتیجه قطعی نیست. سیاستگذاران باید با زبانی صادقانه، مردم را برای تحمل سختی‌های یک دوره طولانی آماده کنند و همزمان با حفظ ثبات اقتصادی، زمینه‌های رشد پساتحریم را فراهم آورند.

بهره سخن

بیانیه ترامپ، هرچند در ظاهر تهدیدی بی‌سابقه است؛ اما در باطن اعترافی به ناتوانی گزینه نظامی و نیاز به ابزاری دیگر برای مهار ایران محسوب می‌شود. اقتصاد ایران در چهار دهه گذشته، بارها خود را با فشارهای مشابه تطبیق داده و از کانال‌های غیررسمی و خلاقانه عبور کرده است. آنچه امروز بیش از هر چیز ضرورت دارد؛ تدوین یک نقشه راه هوشمندانه، مبتنی بر تقویت تولید داخلی، گسترش روابط منطقه‌ای، استقلال مالی و دیپلماسی فعال است.

این بحران، اگرچه سنگین و دشوار است، اما می‌تواند سرآغازی برای اصلاحات ساختاری باشد که سال‌ها بر زمین مانده است. ایران، با همه محدودیت‌ها، همچنان ابزارهای مؤثری برای حفظ تاب‌آوری خود در اختیار دارد؛ از موقعیت ژئوپلیتیک و نیروی انسانی متخصص گرفته تا ظرفیت‌های پنهان اقتصادی که در سایه تحریم شکوفا شده‌اند. نبرد اقتصادی تازه آغاز شده، اما نتیجه آن را نه تهدیدهای ترامپ، که عزم ملی و تدبیر سیاستگذاران رقم خواهد زد.