فرامتن دیدار ترامپ و پینگ در چین

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا به تازگی برای شرکت در نشست مجمع همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه وارد شهر شنژن و در این شهر با استقبال شی جین پینگ، رئیس جمهور چین مواجه شد. بسیاری از ناظران و تحلیلگران معتقدند، این سفر را بایستی در قالب رقابتهای فزاینده میان آمریکا و چین، بحران اعتبار سیاست خارجی آمریکا و تلاش واشنگتن برای حفظ جایگاه متزلزل خود در نظام بینالملل تحلیل کرد.
تجربه نشان داده است چین نه تنها در برابر این فشارها عقبنشینی نکرده، بلکه بهتدریج ابزارهای متقابل قدرتمندی ایجاد کرده است
ترامپ در شرایطی وارد شنژن چین شده که آمریکا با مجموعهای از چالشهای داخلی و خارجی، از شکست جمهوری خواهان در انتخابات میاندورهای کنگره گرفته تا تداوم جنگ با ایران و اختلافات تجاری با پکن، دستوپنجه نرم میکند. استقبال شخصی پینگ از ترامپ در فرودگاه نیز نشان میدهد پکن اهمیت نمادین این دیدار را به خوبی درک کرده است. با وجود این، در تحلیل سفر ترامپ به چین و رایزنی با مقام های این کشور، توجه به پنج نکته مهم به نظر می آید.
چین؛ قدرتی که دیگر نمیتوان آن را نادیده گرفت
مهمترین واقعیت پشتپرده این سفر، تغییر موازنه قدرت جهانی است. آمریکا دهههای گذشته تلاش کرده است چین را با ابزارهایی همچون تعرفههای تجاری، محدودیتهای فناوری، تحریم شرکتها و فشارهای دیپلماتیک مهار کند. دولت ترامپ نیز با افزایش جنگ تجاری و اعمال تعرفههای سنگین، تصور میکرد میتواند پکن را به پذیرش خواستههای واشنگتن وادار کند.
اما تجربه نشان داده است چین نه تنها در برابر این فشارها عقبنشینی نکرده، بلکه بهتدریج ابزارهای متقابل قدرتمندی ایجاد کرده است. محدودیت صادرات عناصر خاکی کمیاب، نقش تعیینکننده این کشور در زنجیره تأمین جهانی و پیشرفت در صنایع پیشرفته، بخشی از اهرمهای پکن در برابر واشنگتن است. جنگ تعرفهای دو کشور در مقطعی تعرفه کالاهای چینی و آمریکایی را بهترتیب به حدود ۱۴۵ و ۱۲۵ درصد رساند. ارقامی که نشان میدهند سیاست فشار حداکثری تا چه اندازه میتواند به رویارویی اقتصادی پرهزینه تبدیل شود. آتشبس تجاری دو طرف اکنون تا ۱۰ ژانویه ۲۰۲۷ میلادی تمدید شده است؛ موضوعی که اهمیت مذاکرات فعلی میان سران چین و آمریکا را دوچندان میکند.
نکته مهم اینجاست که واشنگتن سالها از ضرورت تجارت آزاد سخن گفته، اما هرگاه رقابت اقتصادی به زیان آن تمام می شود، به ابزارهای حمایتی و محدودکننده متوسل شده است. این دوگانگی، اعتبار ادعاهای آمریکا را درباره دفاع از اقتصاد آزاد زیر سؤال میبرد.
تناقض سیاست خارجی آمریکا؛ از تقابل تا مذاکره
یکی از ابعاد قابلتوجه سفر ترامپ، تناقض میان ادبیات تقابلی واشنگتن و نیاز عملی آن به همکاری با پکن است. آمریکا چین را رقیب راهبردی خود معرفی، دسترسی شرکتهای چینی به فناوریهای پیشرفته را محدود میکند و از متحدانش میخواهد در برابر قدرتگیری پکن موضع سختگیرانهتری اتخاذ کنند، اما در نهایت رئیسجمهور آمریکا ناچار است برای مدیریت اختلافات به چین سفر کند. این وضعیت نشان میدهد سیاست مهار چین با محدودیتهای جدی رو به رو شده است.
اقتصاد آمریکا به زنجیرههای تأمین جهانی وابستگی دارد و شرکتهای بزرگ این کشور نیز نمیتوانند به سادگی بازار چین را کنار بگذارند. در چنین شرایطی، ترامپ بیش از آنکه به دنبال پیروزی راهبردی تعیینکننده باشد، به نظر میآبد در پی حفظ آتشبس تجاری و جلوگیری از افزایش تنشها با چین است. تحلیلهای مختلف نیز نشان میدهند انتظارات از دستیابی به توافقات بزرگ در این نشست پایین است و مدیریت اختلافات، بیش از حل و فصل آنها، در اولویت قرار دارد.
ایران؛ یکی از موضوعات مهم پشت درهای بسته
یکی از مهمترین ابعاد این سفر برای منطقه غرب آسیا، جنگ تحمیلی علیه کشورمان است. براساس گزارشها، ترامپ قصد دارد در گفتوگو با پینگ و ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه درباره ایران نیز رایزنی کند. این موضوع در شرایط تداوم جنگ آمریکا با ایران اهمیت ویژهای دارد. از منظر واشنگتن، چین به دلیل روابط اقتصادی و سیاسی با تهران میتواند در معادلات مربوط به ایران تأثیرگذار باشد. آمریکا احتمالاً امیدوار است از ظرفیت پکن برای تأثیرگذاری بر تحولات منطقه استفاده کند یا دستکم مانع از گسترش همکاریهای راهبردی چین و ایران در شرایط جنگی شود.
اختلافنظر درباره نحوه دسترسی چین به تراشههای پیشرفته نشان میدهد حتی در داخل ساختار سیاسی آمریکا نیز درباره چگونگی مواجهه با پکن اجماع وجود ندارد
با وجود این، یک پرسش اساسی مطرح است و آن هم اینکه چرا آمریکا باید تصور کند میتواند از سویی با سیاست فشار و تقابل، منافع چین را تهدید کند و از طرف دیگر انتظار داشته باشد پکن مطابق خواستههای واشنگتن در پرونده ایران رفتار کند؟
این رویکرد، نمونه دیگری از یکجانبهگرایانه سیاست خارجی آمریکاست. نگاهی که در آن منافع دیگر کشورها تنها تا زمانی اهمیت دارند که با اولویتهای واشنگتن تعارض نداشته باشند. در عین حال، چینیها سالهاست نشان داده اند نگاهی مستقل و جدی به روابط با ایران دارند و بر پایه فشارهای ثالث، حاضر به تضعیف روابط با ایران نیستند؛ موضوعی که البته در راستای منافع راهبردی چین نیز است.
فناوری؛ میدان اصلی جنگ سرد جدید
رقابت آمریکا و چین دیگر صرفا بر سر تعرفه، صادرات و واردات نیست. میدان اصلی این رقابت را باید در فناوریهای راهبردی، بهویژه هوش مصنوعی، نیمهرساناها، صنایع پیشرفته و زیرساختهای دیجیتال جستوجو کرد. واشنگتن تلاش کرده است با محدود کردن صادرات تراشههای پیشرفته به چین، سرعت پیشرفت فناوری این کشور را کاهش دهد. استدلال رسمی آمریکا، نگرانیهای امنیت ملی است اما از منظر واقعی، این سیاست را میتوان تلاشی برای حفظ انحصار نسبی آمریکا در فناوریهای تعیینکننده آینده دانست. ماجرای اخیر برای مدیریت شرکت انویدیا و ادعاهای مربوط به جاسوسی چین نیز به پیچیدگی این وضعیت افزوده است.
اختلافنظر در دولت ترامپ درباره نحوه دسترسی چین به تراشههای پیشرفته نشان میدهد حتی در داخل ساختار سیاسی آمریکا نیز درباره چگونگی مواجهه با پکن اجماع وجود ندارد. در واقع، واشنگتن از سویی خواهان محدودسازی فناوری چین است و از سوی دیگر نمیخواهد بازار عظیم این کشور را از دست بدهد. این تناقض، یکی از نقاط ضعف راهبردی آمریکا به شمار میرود.
پیام سفر ترامپ به چین برای متحدان آمریکا
این سفر برای متحدان آسیایی آمریکا نیز پیامهای مهمی دارد. کشورهایی مانند ژاپن، کره جنوبی، فیلیپین و استرالیا سالهاست در چارچوب راهبرد آمریکا برای مهار چین قرار گرفتهاند. اما سیاست خارجی غیرقابل پیشبینی ترامپ، این پرسش را برای آنها ایجاد کرده است که آیا واشنگتن در لحظات حساس حاضر است هزینه حمایت از متحدانش را بپردازد یا منافع اقتصادی و سیاسی خود را در اولویت قرار خواهد داد؟
ترامپ پیش از ورود به چین با رهبران هند، ژاپن و استرالیا نیز دیدار کرد. این تحرکات نشاندهنده تلاش آمریکا برای تقویت موقعیت منطقهای خود است. با وجود این، مذاکره مستقیم با پکن نشان میدهد منافع واشنگتن در نهایت میتواند بر تعهدات سیاسی آن نسبت به متحدانش سایه بیندازد. موضوعی که خود روند تضعیف موقعیت هژمونیک آمریکا را سرعت میبخشد.