«گزارش کثیف» نیویورکتایمز/ آب، سلاح جنگ رسانهای

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ گزارش نیویورکتایمز درباره احتمال پیوند میان پروژههای آبی و سدهای کشور با شهرهای موشکی و تأسیسات نظامی، صرفاً طرح یک پرسش فنی درباره جغرافیای زیرساختها نیست؛ این گزارش با انتخاب قاب امنیتی خاص، مجموعهای از پروژههای حیاتی را در معرض سوءظن قرار میدهد و از کنار هم گذاشتن مجاورت مکانی، نتیجهای سیاسی و امنیتی میگیرد.
مشکل گزارش تنها ضعف استدلالی نیست؛ انتخاب همین استدلال ضعیف در موضوعی به این حساسیت، خود بخشی از چالش است
موضوع فقط آن نیست که روزنامهای آمریکایی درباره برنامه دفاعی ایران گمانهزنی کرده؛ بلکه موضوع این است وقتی سد، تأسیسات انتقال آب و دیگر تأسیسات غیرنظامی در روایت رسانهای به پشتیبان احتمالی شبکه نظامی تبدیل میشوند، مرز میان هدف نظامی و زیرساخت مورد استفاده مردم مخدوش میشود. چنین روایتی، حتی اگر در قالب پرسش و احتمال عرضه شود، پیامدی واقعی دارد: افزایش فشار بر امنیت انسانی و فراهمکردن زمینهای برای آنکه زیرساختهای حیاتی ایران نه بهعنوان دارایی عمومی، بلکه بهعنوان بخشی از «هدف نظامی» القا شوند.
ادعای دروغ: هر سد نزدیک تأسیسات موشکی، نظامی است
نیویورکتایمز برای ساختن این روایت دروغین، از کنار هم قرار دادن نقاط جغرافیایی و طرح فرضیهای درباره نسبت میان تأسیسات آبی و موشکی بهره میگیرد. اما مجاورت، مدرک رابطه نیست؛ همزمانی نیز علت و معلول را ثابت نمیکند. اینکه در منطقه ای سد یا مسیر انتقال آب وجود دارد و در نزدیکی آن، حملهای به نقطهای مشکوک یا نظامی گزارش شده، بهخودیخود ثابت نمیکند پروژه آبی برای پشتیبانی از آن تأسیسات ساخته شده است.
برای رسیدن به چنین نتیجهای باید مدارک روشن، قابل بررسی و مستقل ارائه شود: اسناد تصمیمگیری درباره ساخت پروژه، شواهد فنی از اتصال و کارکرد مشترک، دادههای معتبر درباره بهرهبرداری نظامی و امکان راستیآزمایی مستقل. جای خالی این شواهد را نمیتوان با نقشهای از نقاط نزدیک به هم و نقلقول از کارشناسان پر کرد. حدسوگمان، هرقدر هم در قالبی حرفهای و با واژگان تخصصی عرضه شود، همچنان حدسوگمان است.
مشکل گزارش اخیر تنها ضعف استدلالی آن نیست؛ انتخاب همین استدلال ضعیف در موضوعی به این حساسیت، خود بخشی از چالش است. در کشوری که آب، کشاورزی، انرژی و پایداری زیستبوم به یکدیگر پیوند خوردهاند، طرح این ادعا که پروژههای آبی شاید برای پشتیبانی از توان نظامی ساخته شده باشند، بیطرفانه و بیهزینه نیست. این قاببندی، ذهن مخاطب را از پرسشهای واقعی درباره مدیریت منابع، تغییرات اقلیمی، الگوی مصرف، فرسودگی شبکهها، تحریمها و نیازهای مناطق مختلف منحرف میکند و به سمت توضیح ساده و سیاسیشده میبرد: گویا بحران آب را میتوان با نسبتدادن آن به نیازهای دفاعی ایران توضیح داد. این تقلیلگرایی نه تحلیل جامع بحران آب است و نه کمکی به مردم تشنه و کشاورزی آسیبدیده؛ کارکردش تبدیل موضوع پیچیده عمومی به اتهامی علیه ساختار دفاعی کشور است.
هدف سد نیست، امنیت انسانی است
ایران حق دارد از امنیت ملی و ظرفیت دفاعی خود محافظت کند؛ هیچ رسانهای نمیتواند انتظار داشته باشد کشوری که با تهدید و حمله روبهروست، درباره همه جزئیات حساس دفاعی خود اطلاعات کامل و علنی منتشر کند. همین واقعیت، مسئولیت رسانهای را سنگینتر میکند. وقتی اطلاعات درباره تأسیسات نظامی محرمانه است، خبرنگار باید بیش از هر زمان دیگر میان واقعیت مستند، تحلیل کارشناسی و گمانهزنی مرز بگذارد و محدودیتهای دادهها را برجسته کند. استفاده از تعابیری مانند «احتمالاً دوکاره» یا «شاید برای پشتیبانی ساخته شده» راه میانبری برای طرح ادعایی بزرگ بدون اثبات آن است؛ ادعایی که در فضای سیاسی و نظامی امروز میتواند فراتر از بحث رسانهای اثر بگذارد. گزارشنویسی حرفهای، صرفاً بهمعنای نقلقول از چند کارشناس نیست؛ بهمعنای سنجیدن کیفیت شواهد، توجه به توضیحهای جایگزین و پرهیز از القای نتیجهای است که مدارک موجود آن را اثبات نمیکنند.
این گزارش همچنین در بستری منتشر و امنیت زیرساختهای غیرنظامی در منطقه به موضوعی جدی تبدیل شده است. وقتی در رسانهای غربی و حساسیت برانگیز، تأسیسات آبی کشورمان به شبکه پشتیبانی نظامی پیوند داده میشود، این روایت میتواند در بحثهای سیاسی آینده به کار گرفته شود تا حمله به آن زیرساختها کمهزینهتر و پذیرفتنیتر جلوه کند. لازم نیست رسانه مستقیماً خواهان حمله باشد تا مسئولیت پیامدهای روایت خود را نادیده بگیرد. کافی است با تکرار این تصویر که سدها و پروژههای انتقال آب «دوکاره» هستند، این تصور را القا کند آنها از دایره داراییهای غیرنظامی خارج شدهاند. این دقیقاً همان نقطهای است که روزنامهنگاری از گزارشگری مسئولانه فاصله میگیرد: هنگامی که فرضیهای اثباتنشده درباره زیرساخت حیاتی، به شکل دانشی قابل اتکا و زمینهساز تصمیمهای خطرناک عرضه میشود.
آب، موضوعی حاشیهای یا صرفاً فنی نیست؛ مستقیماً با حق حیات، سلامت، بهداشت، امنیت غذایی و کرامت مردم ارتباط دارد. آسیبدیدن سدها و شبکههای آبرسانی فقط خسارت به بتن، دریچه و کانال نیست؛ میتواند دسترسی میلیونها نفر به آب سالم را مختل کند، کشاورزی و معیشت را از میان ببرد، خدمات درمانی و شهری را دچار بحران کند و آسیبهای زیستمحیطی بلندمدت به بار آورد. از منظر حقوق بشردوستانه، زیرساختهای غیرنظامی نباید بهسادگی با برچسبهای کلی و اثباتنشده از حمایت خارج شوند. حتی در بحث درباره اهداف نظامی نیز باید اصول تفکیک، تناسب و اتخاذ تدابیر احتیاطی جدی گرفته شود. سدها و تأسیساتی که تخریبشان میتواند نیروهای خطرناک را آزاد یا به غیرنظامیان خسارت گسترده وارد کند، حساسیتی ویژه دارند. بنابراین، تبدیل احتمال به فضایی برای عادیسازی حمله، نه فقط بیمسئولیتی رسانهای، بلکه بازی با جان و امنیت مردم است.
وقتی در رسانهای غربی تأسیسات آبی کشورمان به شبکه پشتیبانی نظامی پیوند داده میشود، این روایت میتواند حمله به زیرساختها را کمهزینهتر و پذیرفتنیتر جلوه کند.
نیویورکتایمز نمیتواند از سویی بر اثباتنشدن ارتباط تأکید کند و از سوی دیگر با چینش مطالب، نقلقولها و نمونهها تصویری بسازد که مخاطب را به پذیرش همان ارتباط سوق دهد. در روزنامهنگاری، احتیاط لفظی در یک جمله، اثر القایی کل گزارش را خنثی نمیکند. اگر یک متن بارها نزدیکی مکانی سدها و نقاط مورد حمله را برجسته کند، از احتمال پشتیبانی نظامی سخن بگوید و همزمان توضیحهای غیرنظامی و نیازهای عمومی را به حاشیه ببرد، محصول نهایی میتواند در ذهن مخاطب رابطهای واقعی و تثبیتشده بسازد. مسئولیت رسانه فقط در انتخاب واژههای محتاطانه نیست؛ در ساختار روایت، توازن شواهد و اثر قابل پیشبینی آن نیز هست. در این مورد، قاب امنیتی بر واقعیت انسانی آب سایه میاندازد.
همین منطق در پیام محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی در شبکه های اجتماعی نیز برجسته شد که نوشت: اگر نزدیکی یک سد به یک تأسیسات، بهتنهایی برای «دوکاره» خواندن سد کافی باشد، باید همین معیار درباره هر بندر، نیروگاه یا زیرساختی که نزدیک یک پایگاه آمریکایی یا صهیونیستی قرار دارد نیز اعمال شود.
این پرسش، آزمونی ساده برای سنجش بیطرفی معیارهاست. نمیشود برای زیرساختهای ایران، صرف مجاورت را نشانهای امنیتی دانست و در برابر همین مجاورت در دیگر کشورها سکوت کرد. معیار دوگانه، نه تحلیل است و نه حقوق؛ ابزاری است برای آنکه کشوری خاص در جایگاه متهم قرار گیرد و زیرساختهایش در معرض سوءظن دائمی باشند. اگر مبنا واقعاً ایمنی غیرنظامیان است، این معیار باید درباره همه کشورها یکسان باشد، نه اینکه با تغییر نام کشور و متحدان سیاسی، معنا و نتیجهاش عوض شود.
این نوع روایتسازی همچنین میتواند به شکافافکنی داخلی خدمت کند. نسبتدادن بخشی از بحران آب به اولویتهای نظامی، بدون مدارک روشن و بدون بررسی همه عوامل مؤثر، این پیام را القا میکند که میان نیازهای مردم و امنیت کشور باید یکی را انتخاب کرد. این دوگانهسازی نادرست است. مردم ایران هم حق دسترسی به آب پایدار و مدیریت کارآمد منابع دارند و هم حق دارند در برابر تهدیدهای واقعی از امنیت و حاکمیت ملیشان دفاع شود.
گزارشهای دروغ اینچنینی نشان میدهند چگونه بحران انسانی میتواند در رقابت سیاسی به ابزار فشار تبدیل شود. وقتی آب بهجای آنکه از منظر نیاز مردم و حفاظت از منابع بررسی شود، در چارچوب نظامیسازی روایت میشود، زندگی شهروندان از مرکز بحث کنار میرود. سد و خط انتقال آب دیگر بهعنوان بخشی از خدمات عمومی دیده نمیشود و به سرنخ تبدیل میشود. روستاها، شهرها، زمینهای کشاورزی و زیستبومهایی که به آن وابستهاند، در سایه فرضیههای نظامی قرار میگیرند. این نگاه نهتنها امنیت انسانی را نادیده میگیرد، بلکه نوعی وارونگی اخلاقی ایجاد میکند: بهجای آنکه حفاظت از دسترسی مردم به آب، معیار اصلی باشد، خود زیرساختی که این دسترسی را ممکن میکند با برچسبی اثباتنشده در معرض تهدید قرار میگیرد.
بعد دیگر جنگ رسانهای ضدانقلاب
متأسفانه اینگونه روایت های جعلی غرب ازجمله «تأسیسات دوکاره» به الگوی رسانههای ضدانقلاب برای گسترش دامنه اهداف تبدیل می شود. امروز از سد و پروژه انتقال آب سخن گفته میشود؛ فردا امکان دارد بندر، نیروگاه، جاده، پل یا هر تأسیسات دیگری که در مجاورت یک مرکز حساس قرار دارد، با همان منطق به شبکه نظامی نسبت داده شود. وقتی معیار روشن و اثباتپذیری وجود نداشته باشد، دامنه اتهام حدی نخواهد داشت. این همان چیزی است که باید با صدای بلند محکوم و رد شود: جغرافیا بهتنهایی مدرک نیست؛ همجواری بهتنهایی کارکرد مشترک را ثابت نمیکند و گمانهزنی رسانهای نمیتواند جایگزین بررسی حقوقی و شواهد فنی شود. هرچه پیامد احتمالی یک ادعا برای غیرنظامیان سنگینتر باشد، مسئولیت اثبات آن نیز بیشتر است.
گزارش نیویورکتایمز باید بهخاطر چارچوببندی جهتدار و استدلال ناکافیاش مورد انتقاد جدی قرار گیرد. این گزارش با پیوند دادن پروژههای آبی کشورمان به تأسیسات نظامی، تصویری میسازد که میتواند اعتماد عمومی را هدف بگیرد و امنیت زیرساختهای غیرنظامی را تضعیف کند؛ تصویری که در آن احتمال جای مدرک را میگیرد و مجاورت جغرافیایی به شبههای درباره کارکرد نظامی تبدیل میشود. چنین رویکردی نه خدمت به حقیقت است و نه دفاع از حقوق بشر.
حقوق بشر از امنیت آب، سلامت مردم و حفاظت از غیرنظامیان جدا نیست و رسانهای که این پیامدها را میبیند، نمیتواند با چند عبارت احتیاطی از مسئولیت خود کنار بکشد. دفاع از ایران و منافع ملی در اینجا یعنی رد قاطع اتهام بیمدرک، مطالبه شواهد قابل راستیآزمایی، جلوگیری از نظامیسازی بیضابطه زیرساختهای حیاتی و ایستادن در برابر هر روایتی که جان و نیازهای مردم را به حاشیه میراند.
آب مردم ایران نه ابزار عملیات روانی است و نه موضوعی برای آمادهسازی افکار عمومی جهت حمله؛ هر رسانهای که با حدس و گمان این مرز را مخدوش کند، باید در برابر پیامدهای انسانی و اخلاقی روایت خود پاسخگو باشد.