صادرات با حجم، اما بیارزش

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ سالنامههای گمرک، تصویری از 10 سال تجارت غیرنفتی ایران (۱۳۹۴ تا ۱۴۰۳) ارائه داده که در نگاه اول متناقض به نظر میرسد: صادرات از نظر وزنی ۳٫۴۳ برابر واردات است، اما از نظر ارزشی، تراز تجاری ۵۴ میلیارد دلار کسری دارد. این تناقض ظاهری، در واقع آینهای است که ساختار بیمار اقتصاد تجاری کشور را نشان میدهد.
وزن صادرات از ۹۴ میلیون تن در سال ۱۳۹۴ به حدود ۱۵۴ میلیون تن در سال ۱۴۰۳ رسیده، اما متوسط ارزش هر تن صادراتی از ۴۵۲ دلار به ۳۸۰ دلار کاهش یافته است
۱. عددی که باید نگرانکننده باشد؛ شکاف سه تا پنج برابری در ارزش هر تن: مهمترین عدد این گزارش، نسبت متوسط ارزش هر تن کالای وارداتی به صادراتی است: یک هزار و 415 دلار در مقابل ۳۶۹ دلار، یعنی حدود ۳٫۸۳ برابر. دادههای سال ۱۴۰۳ این شکاف را تأیید میکند: متوسط ارزش هر تن صادرات غیرنفتی حدود ۳۸۰ دلار و متوسط ارزش هر تن واردات حدود یک هزار و 848 دلار بوده—یعنی نسبت ۴٫۹ برابر به زیان صادرات .
مسئولان نیز این شکاف را در بازه ۳۰۰ تا ۴۰۰ دلار برای صادرات در مقابل ۲ هزار تا ۲ هزار و 500 دلار برای واردات تأیید کرده اند . این نسبت فقط یک عدد آماری نیست؛ تصویری از جایگاه ایران در زنجیره ارزش جهانی است. در سال ۱۴۰۳، سه قلم عمده صادراتی ایران عبارت بودند از گاز طبیعی (۶٫۸۶ میلیارد دلار)، پروپان مایعشده (۳٫۶۳ میلیارد دلار) و بوتان مایعشده (۲٫۲۱ میلیارد دلار) . یعنی سوختهای فسیلی خام و محصولات پتروشیمی پایه، ستون اصلی صادرات کشور را تشکیل میدهند.
در مقابل، عمده واردات شامل طلای خام (۸٫۰۵ میلیارد دلار)، ذرت دامی (۲٫۹۸ میلیارد دلار)، تلفن همراه هوشمند (۲٫۴۰ میلیارد دلار)، کنجاله سویا، دانه سویا و برنج بوده است . ایران مواد خام و سوخت میفروشد و غذای دام، کالای مصرفی و واسطهای با ارزش بالا میخرد.
۲. روندی که بدتر میشود؛ حجم بالا میرود، ارزش هر تن پایین میآید: نکته نگرانکنندهتر، جهت حرکت این شاخص در 10 سال گذشته است. وزن صادرات از ۹۴ میلیون تن در سال ۱۳۹۴ به حدود ۱۵۴ میلیون تن در سال ۱۴۰۳ رسیده—رشد حدود ۶۴ درصدی حجم—اما متوسط ارزش هر تن صادراتی از ۴۵۲ دلار به ۳۸۰ دلار کاهش یافته است—افت حدود ۱۶ درصدی ارزش. این یعنی کشور برای حفظ درآمد ارزی، منابع ملی را با سرعت بیشتری خارج میکند، اما در ازای هر تن، دلار کمتری دریافت میکند.
این دقیقاً همان الگویی است که در ادبیات توسعه، «استخراج فزاینده» نامیده میشود: فروش بیشتر از ذخایر محدود، به قیمت ارزانتر. دادههای سال ۱۴۰۳ این روند را به خوبی نشان میدهد: صادرات غیرنفتی از نظر وزنی ۱۰ درصد رشد کرد، اما از نظر ارزشی ۱۵٫۶۲ درصد رشد داشت . این رشد ارزشی ظاهراً مثبت است، اما وقتی در کنار کاهش یکدرصدی وزن واردات و رشد ۸٫۲۲ درصدی ارزش آن قرار میگیرد، معنایش این است که ایران کالای سنگینتر و ارزانتر میفرستد و کالای سبکتر و گرانتر میآورد. تراز تجاری سال ۱۴۰۳ منفی ۱۴٫۵ میلیارد دلار بود که با کسر ۸ میلیارد دلار واردات طلا، هنوز منفی ۶٫۴ میلیارد دلار باقی میماند .
۳. کسریای که مزمن شده و به سفره مردم میرسد: تراز تجاری در هفت سال از این 10 سال منفی بوده و از سال ۱۳۹۸ به بعد، هیچ سالی با مازاد تجاری غیرنفتی روبرو نبوده است. کسری ۱۶٫۸ میلیارد دلاری سال ۱۴۰۲ و کسری ۱۴٫۵ میلیارد دلاری سال ۱۴۰۳ نشان میدهد که حتی در دورهای که صادرات پتروشیمی رونق نسبی داشته (۲۴٫۹ میلیارد دلار در سال ۱۴۰۳ با رشد ۲۸ درصدی)، تجارت غیرنفتی نتوانسته خود را با نیاز ارزی کشور هماهنگ کند.
نکته تلختر اینکه بخش قابل توجهی از واردات، کالاهای اساسی و غذایی است: ذرت دامی، کنجاله سویا، دانه سویا، برنج و روغن
نکته مهمتر، تمرکز خطرناک بازارهای صادراتی و وارداتی است. بیش از ۸۲ درصد صادرات ایران تنها به هفت کشور (چین، عراق، امارات، ترکیه، پاکستان، افغانستان، هند) محدود میشود و بیش از ۸۰ درصد واردات نیز از هفت کشور (امارات، چین، ترکیه، آلمان، هند، هنگکنگ، روسیه) تأمین میشود . این تمرکز، آسیبپذیری راهبردی را به شدت افزایش میدهد: هر اختلال در روابط با یکی از این شرکای اصلی، مستقیماً بر جریان ارز و کالا اثر میگذارد.
این کسری مزمن، در نهایت از محل ذخایر ارزی، صادرات نفت خام یا استقراض خارجی پر میشود—یعنی مسئلهای که مستقیماً به نرخ ارز، تورم و سفره مردم گره میخورد. وقتی ذخایر ارزی تحت فشار باشد، نرخ ارز بالا میرود، تورم وارداتی میشود و قدرت خرید مردم—همان مردمی که مسئولان از آنها میخواهند «ریاضت بکشند»—بیش از پیش کاهش مییابد.
۴. چرا این آمار مهم است؟ این آمارها را نباید فقط به عنوان «داده اقتصادی» خواند. آنها ریشه ساختاری گرانی و نوسان ارز را نشان میدهند. کشوری که ارزش هر تن صادراتش یکپنجم تا یکهشتم ارزش هر تن وارداتش است، در واقع در حال مبادله زمان، منابع و محیط زیست خود با کالاهای مصرفی و واسطهای است. این الگو در کوتاهمدت شاید نیاز بازار را تأمین کند، اما در بلندمدت، ذخایر ملی را تخلیه و امنیت اقتصادی را تضعیف میکند.
نکته تلختر اینکه بخش قابل توجهی از واردات، کالاهای اساسی و غذایی است: ذرت دامی، کنجاله سویا، دانه سویا، برنج و روغن. یعنی کسری تجاری نه فقط یک عدد انتزاعی، بلکه وابستگی غذایی و آسیبپذیری امنیت غذایی را نشان میدهد. کشوری که برای تأمین نان و خوراک دام خود به واردات وابسته است، در برابر هر شوک ارزی یا اختلال در زنجیره تأمین، آسیبپذیرتر از آن است که آمارهای «رشد صادرات» نشان میدهند.
نتیجه اینکه ایران در 10 سال گذشته بیشتر «فروخته» اما کمتر «درآمد» داشته است. افزایش تناژ صادرات بدون افزایش ارزش، نشانهای از ناتوانی در حرکت به سمت صادرات با ارزش افزوده بالاست. تا زمانی که این ساختار اصلاح نشود—یعنی تا زمانی که صادرات از مواد خام و سوخت به کالای صنعتی، دانشبنیان و فرآوریشده حرکت نکند—کسری تجاری مزمن، فشار بر ارز و در نتیجه تورم و گرانی، مهمان دائمی سفره مردم خواهد بود و در این میان، سخن گفتن از «ریاضت» مردم، در واقع فرار از پاسخگویی به همین ساختار معیوب است. مسئولانی که 10 سال مدیریت کردهاند، هرگز توضیح نمیدهند که چرا خودشان بهای این مدیریت را نپرداختهاند.