چشم‌انداز دولت آینده عراق

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ انتخابات پارلمانی عراق یکی از مهم‌ترین رویدادهای سیاسی این کشور در دو دهه اخیر بود و آزمونی حیاتی برای احزاب شیعی، سنی و کُردی به شمار می‌رفت. نکته برجسته این دوره، افزایش چشمگیر مشارکت مردم بود؛ کمیساریای عالی مستقل انتخابات عراق اعلام کرد، بیش از ۵۵ درصد واجدان شرایط در انتخابات شرکت کردند. این رقم نسبت به ۴۱ درصد دوره قبل افزایش قابل توجهی داشت و روند نزولی یک دهه اخیر را شکست.

در این دوره، جریان‌های شیعی ذیل چارچوب هماهنگی اکثریت کرسی‌ها را به دست آوردند و درمجموع ۱۸۷ کرسی پارلمانی کسب کردند

دلایل اصلی رشد مشارکت شامل میراث جنبش تشرین، حضور چهره‌های جدید و مستقل، تبلیغات اینترنتی گسترده و نقش شبکه‌های اجتماعی، تجربه تلخ مشارکت نکردن میان اهل‌سنت، بهبود نسبی امنیت و سازمان‌دهی انتخابات، حضور فعال زنان و اصلاح قوانین انتخاباتی بود. اصلاحات انتخاباتی ازجمله تقسیم استان‌ها به حوزه‌های مستقل، حس تأثیرگذاری رأی محلی را افزایش داد و رابطه مستقیم رأی‌دهنده و نامزد را ملموس ساخت. تمامی این عوامل در مجموع باعث تقویت رشد آگاهی سیاسی، مشروعیت نظام و اعتماد عمومی به فرآیند انتخابات شدند.

انتخابات ۲۰۲۵ ششمین دوره پس از سقوط رژیم بعث بود و در فضایی حساس برگزار شد. برخلاف پیش‌بینی تحلیلگران درباره کاهش مشارکت و تحریم برخی جریان‌ها، حضور بیش از ۵۵ درصدی مردم نشان‌دهنده تمایل جامعه به ایفای نقش فعال در سیاست و اعتماد نسبی به فرآیند انتخابات بود. تحریم انتخابات از سوی مقتدا صدر نیز فضای سیاسی را برای احزاب چارچوب هماهنگی باز و نقش این جریان‌ها را در عرصه تصمیم‌گیری تقویت کرد.

در این دوره، جریان‌های شیعی ذیل چارچوب هماهنگی اکثریت کرسی‌ها را به دست آوردند و درمجموع ۱۸۷ کرسی پارلمانی کسب کردند. در صدر این گروه، ائتلاف «توسعه و سازندگی» به رهبری محمد شیاع السودانی با ۴۶ کرسی قرار دارد. پس از آن، ائتلاف «دولت قانون» به رهبری نوری المالکی با 30 کرسی و ائتلاف «صادقون» وابسته به عصائب اهل الحق با ۲۷ کرسی در جایگاه بعدی قرار گرفتند. سایر بلوک‌ها شامل «قوى الدوله الوطنیه» و سازمان «بدر» نیز هر کدام ۱۸ کرسی به دست آوردند. حضور نداشتن جریان صدر موجب شد جریان‌های شیعه نزدیک به مقاومت حدود ۵۶ درصد کرسی‌ها را در اختیار داشته باشند و اکثریت مجلس در دست آن‌ها باقی بماند.

جریان‌های سنی با وجود حمایت‌های خارجی ۷۷ کرسی کسب کردند که عمدتاً در استان‌های سنی‌نشین مانند الانبار، نینوا، صلاح‌الدین، دیالی و کرکوک توزیع شد. ائتلاف «التقدم» به ریاست محمد الحلبوسی با ۳۳ کرسی، مهم‌ترین بازیگر این بلوک بود. جریان‌های کُرد نیز ۵۶ کرسی کسب کردند که حزب دموکرات کردستان با ۲۶ کرسی بیشترین وزن را در این بلوک داشت.

انتخابات پارلمانی عراق با نتیجه هایی غیرمنتظره همراه بود. تعدادی از رهبران ارشد سیاسی که سال‌ها در صحنه حضور داشتند، نتوانستند به مجلس جدید راه یابند. محمود المشهدانی رئیس کنونی، سلیم الجبوری رئیس سابق مجلس، رائد فهمی رئیس حزب کمونیست عراق و سرتیپ یحیی رسول سخنگوی سابق فرمانده کل نیروهای مسلح ازجمله بازندگان این دوره بودند. همچنین تعداد زیادی از نمایندگان مستقل و نامزدهای مرتبط با اعتراضات اکتبر ۲۰۱۹ میلادی موفق به کسب کرسی نشدند.

به هر ترتیب، تحریم انتخابات از سوی مقتدا صدر به‌عنوان بزرگ‌ترین متغیر این دوره، فضا را برای سودانی و احزاب چارچوب هماهنگی بازتر کرد. مالکی خواهان بازگشت نقش محوری است و سازمان بدر می‌خواهد سهم بیشتری در امنیت و اقتصاد داشته باشد. صادقون و حقوق نیز قصد دارند نمایندگی محور مقاومت را در دولت تثبیت کنند. در مقابل، سودانی تلاش می‌کند توازن بیرونی ایران – آمریکا را حفظ و با کشورهای شورای همکاری خلیج فارس روابط اقتصادی فعال‌تری ایجاد کند.

انتخابات پارلمانی عراق با نتیجه هایی غیرمنتظره همراه بود. تعدادی از رهبران ارشد سیاسی که سال‌ها در صحنه حضور داشتند، نتوانستند به مجلس جدید راه یابند

موفقیت انتخاباتی سودانی میان شیعیان ناشی از توانایی اش در ایجاد ثبات نسبی پس از سال‌ها بحران، پرهیز از درگیری داخلی با گروه‌های شیعه، ارائه تصویری تکنوکرات و باز کردن درهای اقتصادی به روی کشورهای منطقه بود. با وجود این، وی همچنان در چارچوب هماهنگی تعریف می‌شود و بدون رضایت اکثریت احزاب شیعه نمی‌تواند دولت تشکیل دهد.

محمد شیاع السودانی با کسب اکثریت کرسی‌ها شانس اصلی نخست‌وزیری است و احتمال انتخاب مجددش با حمایت چارچوب هماهنگی بالا ارزیابی می‌شود. در مجموع می‌توان گفت، سه سناریوی اصلی پیش‌روی عراق وجود دارد:

محتمل‌ترین سناریو، تداوم نخست‌وزیری محمد شیاع السودانی است؛ سناریویی که با ائتلاف میان شیعیانِ چارچوب هماهنگی، کردها و بخشی از جریان‌های سنی‌ می‌تواند ثبات نسبی، تداوم رویکرد تکنوکراتیک و حفظ تعادل میان ایران، آمریکا و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس را به همراه داشته باشد.

سناریوی دوم، تشکیل دولتی بدون سودانی است؛ گزینه‌ای دشوار که تنها در صورت اختلاف داخلی، فشار احزاب چارچوب برای تغییر نخست‌وزیر یا ناتوانی سودانی در ایجاد ائتلاف رخ می‌دهد و به دولتی یکدست‌تر و متمایل‌تر به محور مقاومت منجر می‌شود.

سناریوی سوم، بازگشت صدر و فعال‌شدن مجدد «مکانیسم خیابان» است؛ گزینه‌ای کم‌احتمال اما با اثرگذاری بالا که می‌تواند در صورت بن‌بست سیاسی یا بحران اجتماعی رخ دهد و عراق را دوباره به سمت قطب‌بندی و بی‌ثباتی سوق دهد.

بهره سخن

یکی از پیامدهای مهم انتخابات، تقویت جریان‌های مقاومت و تثبیت جایگاه آن‌ها در ساختارهای امنیتی و پارلمانی است. مشارکت گسترده مردم نشان داد عراقی‌ها قصد دارند نفوذ خارجی، به ویژه آمریکا را محدود و همزمان هم‌پیمانی با گروه‌های مقاومت را حفظ کنند.

این انتخابات همچنین پایه‌ای برای افزایش مشروعیت نظام سیاسی، کاهش فشارهای خارجی و توانمندسازی دولت آینده در تصمیم‌گیری‌های داخلی و منطقه‌ای فراهم کرده است.