دانش ایرانی برفراز ثریا

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ ایران  بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و توجه به توان بومی و تکیه بر دانشمندان داخلی توانسته است جایگاه شایسته ای در حوزه فضایی کسب کند. هرچند جایگاه علمی ایران در حوزه های مختلف از پزشکی و تولید دارو تا ساخت و پرتاب موشک، ماهواره، محصولات نانو و ... قابل توجه است، اما در دو دهه اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در حوزه فضایی و موشکی از پرتاب ماهواره‌های تحقیقاتی گرفته تا توسعه موشک‌های بالستیک و ماهواره‌برها داشته ایم.

ایران سال‌های اخیر موشک‌های بالستیک شهاب، قدر، سجیل و خرمشهر را توسعه داده که برد این موشک‌ها از ۷۰۰ تا بیش از ۲ هزار کیلومتر متغیر است

نخستین ماهواره ملی ایران به نام امید سال ۱۳۸۷ به وسیله ماهواره‌بر سفیر در مدار قرار گرفت و ماهواره‌های تحقیقاتی هم شامل رصد، نوید، فجر و پیام بودند که عمدتاً در مدارهای پایین زمین (LEO) قرار گرفتند. 

سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ ایران چندین ماهواره کوچک علمی و مخابراتی را با ماهواره‌برهای سیمرغ و قائم پرتاب کرد. هرچند محدودیت‌های فناوری در زمینه موتورهای چندمرحله‌ای و کنترل مدار همچنان وجود دارد، اما با تکیه بر توان بومی و استفاده از دانش دانشمندان ایرانی توانسته ایم کارهای بزرگی به سرانجام برسانیم، آن هم در اوج تحریم های بین المللی که هر کشوری را می تواند به زانو درآورد و ایران همچنان مقتدر با دانش ایرانی در ثریا می‌چرخد.

توان موشکی و ماهواره‌برها

ماهواره‌برهای سفیر و سیمرغ از نسل‌های اولیه با قابلیت حمل ماهواره‌های سبک ۵۰–۲۵۰ کیلوگرم بودند. قائم و ذوالجناح هم از نسل‌های جدید با موتورهای سوخت جامد و مایع، طراحی‌شده برای افزایش ظرفیت حمل و رسیدن به مدارهای بالاتر هستند.

ایران سال‌های اخیر موشک‌های بالستیک شهاب، قدر، سجیل و خرمشهر را توسعه داده که برد این موشک‌ها از ۷۰۰ تا بیش از ۲ هزار کیلومتر متغیر است. توان ایران در عرصه فضایی با توجه به تحریم ها و محدودیت های بین المللی قابل تحسین و خود سبب حساسیت های زیادی شده است، زیرا فناوری ماهواره‌برها شباهت زیادی به موشک‌های بالستیک دارد.

پیشرفت علمی ایران توانسته چرخه طراحی، ساخت و پرتاب ماهواره را بومی کند. هرچند چالش‌هایی فنی سبب برخی محدودیت ها در کنترل مدار و دقت می شود و ظرفیت حمل همچنان مانع رقابت با قدرت‌های فضایی بزرگ است، اما دانش ایرانی محدودیت و چالش را هم پشت سر می گذارد و به نتیجه مطلوب نائل می آید و قطعاً قدرت های جهان برای دسترسی نداشتن ایران به فضا مانع تراشی های بسیاری خواهند کرد.

چنانچه برنامه‌های فضایی ایران همواره با نگرانی‌های بین‌المللی همراه بوده است و قدرت های بزرگ دنیا ابعاد سیاسی و امنیتی و کاربرد نظامی فناوری موشکی ما را برای مانع تراشی بر سر راه پیشرفت فضایی کشورمان مطرح می کنند، اما ایران برنامه های فضایی گسترده و کاربردی بسیاری برای آینده در نظر دارد، تمرکز بر ماهواره‌های مخابراتی و سنجش از دور، توسعه موتورهای قدرتمندتر و افزایش همکاری‌های علمی داخلی ازجمله این برنامه ها برای آینده پر اقتدار ایران اسلامی خواهد بود.

از گذشته تا امروز

ایران دو دهه اخیر تلاش کرده است جایگاهی مستقل در عرصه فناوری فضایی کسب کند. پرتاب‌های اخیر و آزمایش‌های مداری سه ماهواره «ظفر۲»، «پایا» و «کوثر» نشان‌دهنده مرحله‌ای تازه در این مسیر است. این دستاوردها نه‌تنها جنبه علمی دارند، بلکه همانطور که پیش تر عنوان شد، این دستاوردها پیامدهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی نیز به همراه آورده‌اند. 

آزمایش‌های اولیه ظفر ۲  با موفقیت انجام شده است و نشان می‌دهد ایران توانسته مشکلات فنی پرتاب‌های قبلی را تا حدی برطرف کند، اما پایا پس از اشکال در تزریق مداری، با اقدامات اصلاحی پایدار شد؛ این تجربه ارزشمند برای ارتقای سامانه‌های کنترل و مانور مداری است. کوثر هم وارد مرحله آزمایش کنترل وضعیت و نشانه‌روی شده؛ این مرحله اهمیت زیادی دارد زیرا توانایی ماهواره را در مأموریت‌های تصویربرداری و مخابراتی تعیین می‌کند. 

ایران مقتدر در فضا

ایران از سال ۱۳۸۷ با پرتاب ماهواره «امید» وارد باشگاه فضایی شد. پس از آن، ماهواره‌های «رصد»، «نوید»، «فجر» و «پیام» هرکدام تجربه‌های متفاوتی به همراه داشتند. شکست‌ها و موفقیت‌ها در این مسیر، دانش فنی و مدیریتی کشور را شکل دادند و ایران اکنون با «ظفر۲»، «پایا» و «کوثر»،  نشان می‌دهد به مرحله‌ای رسیده که می‌تواند چرخه طراحی، ساخت، پرتاب و کنترل مداری را به‌صورت بومی مدیریت کند.

سامانه‌های کنترل وضعیت، حفظ پایداری مداری و کنترل جهت‌گیری ماهواره‌ها  از چالش‌های اصلی ایران در گذشته بودند، اما موفقیت «پایا» و ورود «کوثر» به مرحله آزمایش کنترل وضعیت نشان‌دهنده پیشرفت در این حوزه است.

ایران از ماهواره‌برهای «سفیر» و «سیمرغ» آغاز کرد و اکنون روی نسل‌های جدید مانند «قائم» و «ذوالجناح» کار می‌کند. این ماهواره‌برها ظرفیت حمل بیشتر و دقت بالاتری دارند. 

این ماهواره‌ها عمدتاً برای سنجش از راه دور، مخابرات و تصویربرداری طراحی شده‌ اند و روی حوزه‌هایی که برای مدیریت منابع، امنیت مرزی و توسعه اقتصادی حیاتی‌اند، کاربرد دارد.

ایران در مسیر توسعه ماهواره‌های مخابراتی و سنجش از دور قرار دارد

نمایش قدرت علمی

ایران با این پرتاب‌ها نشان می‌دهد با وجود تحریم‌ها، توانسته چرخه فناوری فضایی را بومی کند و دیپلماسی علمی ایران را به مدارج بالایی سوق دهد؛ موفقیت‌های فضایی می‌تواند به عنوان ابزار دیپلماسی نرم عمل کند و جایگاه ایران را در همکاری‌های علمی منطقه‌ای و جهانی ارتقا دهد. 

ماهواره‌های سنجش از راه دور ایران می‌توانند در مدیریت منابع آب، کشاورزی، پایش محیط زیست و مدیریت بحران  نقش مهمی ایفا کنند و سبب اشتغال های دانش‌بنیان بسیاری شود چنانچه توسعه صنایع فضایی موجب رشد شرکت‌های دانش‌بنیان و ایجاد فرصت‌های شغلی برای متخصصان جوان شده است. 

موفقیت‌های فضایی ایران نماد اعتماد به توان علمی داخلی است و می‌تواند انگیزه‌ای برای نسل جوان در مسیر پژوهش و نوآوری باشد. لذا دانش فضایی کشورمان نیاز به سرمایه‌گذاری پایدار جهت توسعه فناوری فضایی است و نیازمند به بودجه‌های بلندمدت و حمایت مستمر دارد. 

چشم‌انداز آینده

ایران در مسیر توسعه ماهواره‌های مخابراتی و سنجش از دور قرار دارد. اگر بتواند ظرفیت حمل ماهواره‌برها را افزایش دهد و کنترل مداری دقیق‌تری ایجاد کند، می‌تواند وارد عرصه رقابت جدی‌تر با کشورهای منطقه شود. همچنین همکاری‌های علمی با کشورهای دوست می‌تواند مسیر توسعه را تسهیل کند. 

آزمایش‌های مداری «ظفر۲»، «پایا» و «کوثر» نشان‌دهنده مرحله‌ای تازه در برنامه فضایی ایران هستند. این دستاوردها نه‌تنها بیانگر پیشرفت علمی‌اند، بلکه پیامدهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی نیز دارند. ایران با وجود چالش‌ها، توانسته جایگاه خود را در عرصه فضایی تثبیت کند و چشم‌انداز آینده نشان می‌دهد «دانش ایرانی بر فراز آسمان» می‌تواند به واقعیت پایدار تبدیل شود.