حک بی‌اعتمادی به دشمن در حافظه تاریخی ایرانیان

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ مزدوران و منافقانی که در این مرز و بوم دست به جنایت زدند؛ نقشی تازه از آن در ذهن تاریخی ملت ایران حک کرده اند. حالا ملت ایران با این حافظه تاریخی در برابر تهدیدات واکنش‌هایی نشان می‌دهد که برای بسیاری از ناظران خارجی قابل پیش‌بینی نیست. واکنش‌ها نه از احساسات لحظه‌ای، بلکه از حافظه تاریخی فعال ایرانیان سرچشمه می‌گیرد؛ حافظه‌ای که هنوز زنده است و تصمیمات جمعی را شکل می‌دهد.

هر تهدید خارجی حتی کوچک در ایران واکنشی بزرگ ایجاد می‌کند، زیرا جامعه‌ای که جنگ تجربه کرده، تهدید را جدی‌تر از دیگران می‌گیرد

حافظه تاریخی، موتور پنهان رفتار جمعی

به مجموعه رویدادها، تجربیات، خاطرات و داستان‌های مشترکی که یک گروه، قوم یا ملت از گذشته خود حفظ می کند و سبب هویت می شود، حافظه تاریخی می گویند؛ حافظه ای پویا که شامل فرآیندهای گزینشی، یادآوری و فراموش شده و نگرش به حال و آینده را شکل می دهد و مهمتر آنکه عامل مهمی برای همبستگی اجتماعی و فرهنگی خواهد بود.

جامعه‌شناسان می‌گویند، حافظه تاریخی تجربه‌ای است که نسل‌ها را به هم وصل می‌کند. در ایران، این حافظه نه‌تنها فراموش نشده، بلکه به سپر اجتماعی تبدیل شده است. چنانچه‌ وقتی تهدیدی بیرونی مطرح می‌شود، جامعه ایرانی ناخودآگاه به گذشته رجوع و همان الگوهای دفاعی را فعال می‌کند.

دفاع مقدس، زخمی التیام نیافته اما هویت‌ساز

جنگ تحمیلی هشت ساله و دفاع مقدس و جانانه ایران برابر رژیم بعث عراق در آن بازه تاریخی، فقط درگیری نظامی نبود؛ تجربه جمعی عظیمی بود که میلیون‌ها نفر را درگیر کرد.

خانواده‌هایی که عزیزانشان را از دست دادند، شهرهایی که ویران شدند، نسلی که کودکی‌اش را در پناهگاه گذراند، چه فرماندهان رشیدی که شهید شدند و چه سربازان و مدافعانی که دیگر حتی پلاکی هم از آنها پیدا نشد، همه این‌ها تبدیل به بخشی از حافظه تاریخی و مشترک ایرانیان شده است.

به همین دلیل، هر تهدید خارجی حتی کوچک در ایران واکنشی بزرگ ایجاد می‌کند، زیرا جامعه‌ای که جنگ تجربه کرده، تهدید را جدی‌تر از دیگران می‌گیرد. ملتی که طعم تلخ هشت سال فشار جنگ و تحریم را چشیده است، خوب می‌داند از دست دادن عزیزان چه معنایی دارد و چگونه باید مقابل تهدیدات بایستد.

تحریم‌ها، از فشار خارجی تا انسجام داخلی

تحریم‌ها در بسیاری از کشورها باعث فروپاشی اجتماعی می شوند، سلاحی که ابرقدرت ها برای نابودی ملت ها از درون به کار می گیرند، اما این نوع مقابله در ایران نتیجه متفاوتی داشته است.

ایرانیان یاد گرفته اند فشار خارجی را نه فقط مشکل اقتصادی، بلکه چالشی هویتی ببینند. این نگاه باعث شد تحریم‌ها به‌جای شکاف، نوعی تاب‌آوری اجتماعی ایجاد کنند؛ تاب‌آوری‌ای که امروز در رفتار جمعی دیده می‌شود. ایران در یک قرن گذشته بارها طعم دخالت خارجی را چشیده است؛ از کودتای ۱۲۹۹ تا ۲۸ مرداد و اغتشاشات ۸۸، ۴۰۱، ۴۰۴و ...؛ این تجربه‌ها باعث شده‌اند جامعه ایرانی نسبت به هرگونه نسخه‌برداری خارجی حساس باشد. برای بسیاری از ایرانیان، دخالت بیرونی نه احتمال، بلکه خاطره تاریخی است.

 چرا ایران شبیه عراق، لیبی یا سوریه نیست؟

در تحلیل‌های خارجی، ایران گاهی با کشورهای بحران‌زده مقایسه می‌شود، اما این مقایسه‌ها اغلب ساده‌انگارانه‌اند؛ زیرا ایران جامعه‌ای با هویت تاریخی قوی، تجربه جنگ طولانی، شبکه‌های اجتماعی گسترده و ساختارهای فرهنگی ریشه‌دار است و مهمتر از آن حافظه ای به بلندای تاریخ پر فراز و نشیب دارد و این ویژگی‌ها باعث می‌شود نسخه‌هایی که در کشورهای دیگر اجرا شده است، در ایران قابل تکرار نباشد. ایران لیبی، عراق، سوریه و ونزوئلا نیست که در برابر تهدیدات و فشارهای خارجی سر خم کند. ایران از بحران های خانمانسوزی عبور کرده است که هیچ کشور و ملتی تاب تحملش را ندارد. آن هم عبوری جانانه به همراه موفقیت های علمی، فناوری، اقتصادی و ...

ایران جامعه‌ای است که بحران را تجربه و از آن عبور کرده است و این عبور، مصونیت اجتماعی ایجاد کرده است، نوعی واکنش دفاعی جمعی که در برابر تهدید خارجی فعال می‌شود. به همین دلیل، هرگونه فشار بیرونی معمولاً نتیجه‌ای معکوس دارد و فشار بیشتر به انسجام بیشتر ختم  می شود.

ایران جامعه‌ای با هویت تاریخی قوی، تجربه جنگ طولانی، شبکه‌های اجتماعی گسترده و ساختارهای فرهنگی ریشه‌دار است

نقش فرهنگ و هویت در واکنش جمعی ایرانیان

در فرهنگ ایرانی، مفاهیمی مانند استقلال، غیرت ملی، تمامیت ارضی و مهمتر از همه مقاومت ریشه‌دار است.

این مفاهیم باعث می‌شوند جامعه ایران نسبت به دخالت خارجی واکنشی سریع، احساسی و در عین حال تاریخی داشته باشد و در بزنگاه های تاریخی برای حفاظت از وطن، آرمان و اعتقادش به میدان بیایند. هر بار که تهدید خارجی مطرح شده، جامعه ایران با وجود مشکلات داخلی واکنشی مشابه نشان داده است؛ چنانچه مشکلات و اختلافات کنار گذاشته می‌شود و مقابله با تهدید بیرونی در اولویت قرار می‌گیرد و این دقیقاً همان الگوی رفتاری ای است که از حافظه تاریخی می‌آید.

رفتار جمعی ایرانیان در برابر مداخله خارجی، نتیجه مستقیم دهه‌ها تجربه تاریخی است که جامعه را حساس‌تر، واکنش‌مندتر و متحدتر در برابر تهدید بیرونی کرده است. ایران را نمی‌توان با کشورهای دیگر مقایسه کرد، چون حافظه تاریخی ایرانیان زنده و همین حافظه است که رفتار جمعی امروز را شکل می‌دهد. ایرانیان خیلی خوب روزهای سخت حملات نظامی را درک کرده اند و اقتصاد مقاومتی را در دل تحریم های عجیب و غریب دشمن به کار بسته اند.

مردم ایران جنایات پژاک، منافقین و جاسوسان موساد را از یاد نبرده اند و تلاش و زحمات دانشمندان، متخصصان، پزشکان و مهندسان این سرزمین را برای پیشرفت های علمی و فناوری در دل بحران ها و تحریم های همه جانبه دشمن در حافظه تاریخی خود ثبت و ضبط کرده اند.

همین خاطرات و حافظه تاریخی است که در بزنگاه های تاریخی ملت ایران را متمایز کرده است و سبب واکنش های تاریخی و میدانی می شود؛ الگویی که‌ در هیچ کشور دیگری دیده نمی‌شود و طبیعتاً این گذشته تاریخی، آینده ی روشن شکل می دهد.