سایه سنگین «منطقه ممنوعه» بر بورس‌های عربی

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ تنگه هرمز روزهای اخیر به کانون اصلی بی ثباتی ژئوپلیتیک جهان تبدیل شده است. آنچه ۲۴ ساعت گذشته رخ داده، نه تنشی معمولی، بلکه افزایش تقابل نظامی-اقتصادی تمام‌عیار است که بازارهای جهانی به‌ویژه بازارهای مالی کشورهای عربی را در وضعیت شکننده‌ای قرار می دهد.

طبق آخرین داده‌ها، حملات ایران به مواضع آمریکایی به اوج رسیده است. فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) شنبه ادعا کرد، سه نفتکش ایرانی را در پاسخ به حملات موشکی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به دو کشتی آمریکایی هدف قرار داده است. در مقابل، ایران نیز از هدف گیری سه کشتی آمریکایی خبر داد و سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی از اعلام «منطقه ممنوعه» در خارج از تنگه هرمز در روزهای آینده سخن گفت. شوک اعلام این خبر، بازارها را در انتظار تحولی بزرگ‌تر نگه داشته است.

کاهش تردد از ۱۵ کشتی به چهار کشتی، عملاً به معنای فلج شدن یکی از مهم‌ترین شریان‌های انرژی جهان است

توقف عملی تردد دریایی

شاید مهم‌ترین شاخص بحران، آمار تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز باشد. داده‌های اولیه شرکت کپلر نشان می‌دهد تنها چهار کشتی پنجشنبه گذشته از این آبراه عبور کردند؛ در حالی که این رقم پیش‌تر ۹ کشتی و میانگین 10 ‌روزه حدود ۱۵ کشتی بوده که پایین‌ترین میزان تردد از ماه می تاکنون است. ایران فهرست کشتی‌های «نامطلوب» را گسترش داده و تهدید کرده است هر شناوری که قصد عبور داشته باشد، جریمه یا توقیف خواهد شد.

این آمار در عمل به معنای بسته‌شدن تنگه است؛ حتی اگر هیچ‌کس به طور رسمی اعلام بسته‌شدن کامل نکرده باشد. کاهش تردد از ۱۵ کشتی به چهار کشتی، عملاً به معنای فلج شدن یکی از مهم‌ترین شریان‌های انرژی جهان است. تنگه هرمز حدود ۲۰ درصد عرضه جهانی نفت و ۲۰ درصد تجارت جهانی گاز طبیعی مایع (LNG) را دارد و روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از آن عبور می‌کند.

طلا؛ پناهگاه امن در طوفان ژئوپلیتیک

در چنین شرایطی، طلا به‌عنوان دارایی امن بار دیگر درخشیده است. قیمت هر اونس طلا در معاملات روز دوشنبه در محدوده ۴,۴۰۶ تا ۴,۴۲۸ دلار نوسان داشت. این رقم هفته گذشته به سقف‌های تاریخی نزدیک به ۴,۴۶۷ دلار نیز رسیده بود. رشد سالانه طلا به بیش از ۲۱ درصد رسیده است و توافقات آتی نیز در محدوده ۴,۵۲۴ دلار معامله می‌شوند.

سه عامل اصلی افزایش قیمت جهانی طلا عبارتند از:

• تقاضای فزاینده برای دارایی امن: هر بار که تنش در تنگه هرمز افزایش می‌شود، سرمایه‌گذاران به سمت طلا هجوم می‌برند. این الگو در هفته‌های اخیر بارها تکرار شده است.         
• نگرانی از تورم انرژی: اختلال در عرضه نفت، قیمت انرژی را بالا می‌برد و این تورم، ارزش پول‌های کاغذی را تضعیف می‌کند. طلا به‌عنوان سپر تورمی، از این روند سود می‌برد.         
• ضعف نسبی دلار: برخلاف تصور رایج، دلار در این بحران به‌عنوان دارایی امن تقویت نشده است. شاخص دلار (DXY) در محدوده ۹۹.۱۳ تا ۹۹.۱۷ در نوسان است؛ سطحی که نسبت به سقف ۵۲ هفته‌ای (۱۰۱.۸۰) فاصله قابل توجهی دارد. این ضعف نسبی دلار، حمایت غیرمنتظره‌ای برای طلا فراهم کرده است.

البته باید توجه داشت روند صعودی طلا خطی نیست. انتشار داده‌های اشتغال آمریکا و تصمیم فدرال‌رزرو درباره نرخ بهره (که ۱۵ تا ۱۶ سپتامبر اعلام می‌شود) می‌تواند در کوتاه‌مدت نوساناتی ایجاد کند. اما در مجموع، خطر ژئوپلیتیک موتور اصلی حرکت طلاست.

دلار، روایتی پیچیده‌تر از سقوط

ارتباط میان بحران تنگه هرمز و ارزش دلار، پیچیده‌تر از گزاره ساده «کاهش ارزش دلار» است. در مرحله نخست بحران، دلار به‌دلیل نقدشوندگی بالا و جایگاه ارز ذخیره جهانی، معمولاً تقویت می‌شود. اما در این دوره، شاخص دلار در محدوده ۹۹ واحد در نوسان است و نتوانسته از این سطح عبور کند.

این وضعیت، نتیجه تعارض دو نیروی متضاد است؛ از سویی، نگرانی از تورم انرژی و افزایش هزینه‌های واردات، قدرت خرید دلار را تضعیف و از سوی دیگر، تقاضای جهانی برای نقدینگی دلاری در بحران‌ها، از سقوط شدید آن جلوگیری می‌کند.

نتیجه این تعارض، دلار متردد است که نه می‌تواند صعود کند و نه سقوط می‌کند. اما در برابر طلا، دلار به‌وضوح در حال تضعیف است، زیرا طلا در ۲۴ ساعت اخیر در سقف‌های تاریخی خود قرار دارد.

ارتباط میان بحران تنگه هرمز و ارزش دلار، پیچیده‌تر از گزاره ساده «کاهش ارزش دلار» است

نفت، محرک اصلی بحران

قیمت نفت، حلقه واسط میان بحران هرمز و بازارهای مالی است. نفت برنت در معاملات روز دوشنبه در محدوده ۹۶.۲ تا ۹۷.۳ دلار در هر بشکه معامله می‌شود. این رقم نسبت به هفته گذشته بیش از هفت درصد و نسبت به سال گذشته بیش از ۴۵ درصد رشد داشته است. نفت وست تگزاس اینترمدیت (WTI) نیز در محدوده ۹۱.۶ دلار قرار دارد.

نکته قابل توجه اینکه بازار نفت در وضعیت «کنتانگو» قرار دارد؛ یعنی قیمت‌های آتی برای سال ۲۰۲۷ میلادی در محدوده ۷۶ تا ۷۸ دلار معامله می‌شوند. این یعنی بازار، صعود فعلی را تحریک جغرافیایی موقت می‌داند، نه متغیری ساختاری. به عبارت دیگر، اگر تنش‌ها دچار فروکش شود، قیمت نفت می‌تواند به‌سرعت سقوط کند.

بازارهای عربی، قربانیان اصلی بحران

کشورهای شورای همکاری خلیج فارس به‌عنوان همسایگان مستقیم تنگه هرمز، بیشترین آسیب را از بحران متحمل شده‌اند.

بورس عربستان (تاسی): شاخص اصلی بورس عربستان هفته‌های اخیر با بزرگ‌ترین افت هفتگی خود در نزدیک به دو سال مواجه شده است. سهام بانک الراجحی با وجود رشد ۱۴ درصدی سود، ۲.۲ درصد سقوط و سهام سابک نیز بیش از پنج درصد افت کرده است. این افت‌ها نشان می‌دهد حتی شرکت‌های با عملکرد مالی قوی نیز از موج فروش ناشی از خطر ژئوپلیتیک در امان نبوده‌اند.

بورس دبی و ابوظبی: شاخص ابوظبی پس از پنج هفته رشد متوالی، ۱.۳ درصد افت کرده است. هرچند سهام بانک ابوظبی تجاری با رشد چهار درصدی، بخشی از افت را جبران کرده، اما فشار فروش همچنان محسوس است.

بورس قطر و کویت: شاخص‌های بورس قطر ۰.۳ درصد و بورس کویت ۰.۷ درصد افت کرده‌اند. این افت‌ها هرچند کوچک‌ترند، اما نشان‌دهنده سرایت خطر به کل منطقه هستند.

بحران بیمه دریایی: شاید مهم‌ترین فشار بر اقتصادهای عربی، جهش هزینه بیمه دریایی باشد. بر اساس گزارش‌های S&P Global، نرخ بیمه جنگ در تنگه هرمز از یک تا سه درصد ارزش بدنه کشتی به ۷.۵ تا ۱۰ درصد افزایش یافته است. هزینه حمل از خلیج فارس به چین به ۷۷.۹۶ دلار در هر تن متریک رسیده که چهار برابر میانگین پنج‌ساله (۱۸.۹۱ دلار) است. بیمه یک نفتکش ۲۷۰ هزار تنی اکنون حدود ۲۱ میلیون دلار هزینه دارد.

این هزینه‌ها، مستقیماً بر اقتصاد کشورهای صادرکننده نفت عربی فشار وارد می‌کند. افزایش هزینه بیمه و حمل‌ونقل، حاشیه سود صادرات را کاهش می‌دهد و رقابت‌پذیری نفت خلیج فارس را در بازار جهانی تضعیف می‌کند.

کاهش تردد در باب المندب: بحران به تنگه هرمز محدود نمانده است. در باب المندب نیز تردد کشتی‌ها ۳۰ درصد کاهش یافته و از ۴۱ کشتی به ۲۹ کشتی در روز رسیده است. این کاهش، زنجیره تأمین کشورهای عربی حاشیه دریای سرخ را نیز زیر فشار قرار داده است.

بازارها در انتظار یک سیگنال

بازارهای مالی کشورهای عربی در وضعیت «حالت انتظار» قرار دارند. سرمایه‌گذاران منطقه‌ای، با احتیاط کامل اقدام می کنند. هر سیگنال مثبت از مذاکرات (مانند میانجی‌گری عمان) می‌تواند به‌سرعت بازارها را صعودی کند. اما هر افزایش جدید تنش، می‌تواند سقف‌های قیمتی جدیدی برای طلا و نفت باز و فشار بیشتری بر بورس‌های منطقه وارد کند.

نکته کلیدی برای تحلیلگران اینکه خطر ژئوپلیتیک، تنها موتور محرک بازارهاست. بازار نفت با قرار گرفتن در وضعیت کنتانگو، این صعود را موقتی می‌داند. بازار طلا نیز در انتظار تصمیم فدرال‌رزرو و بازارهای سهام عربی در انتظار سیگنال قطعی از سوی تهران یا واشنگتن هستند.

در این میان، آنچه مسلم است، اینکه اقتصادهای عربی به‌عنوان همسایگان مستقیم تنگه هرمز، بیشترین هزینه را از بحران می‌پردازند؛ هزینه‌ای که در قالب افت شاخص‌های بورس، افزایش هزینه بیمه و حمل‌ونقل و کاهش رقابت‌پذیری صادرات، خود را نشان می‌دهد. تا زمانی که تنگه هرمز به وضعیت عادی بازنگردد، این فشارها ادامه خواهد داشت.