فیلم| اولین فیلم از بیماران مشکوک به کرونا در قم علاوه بر شناسنامه همراه داشتن شماره ملی یا کارت ملی نیز ضروری است وزیر کشور: امیدواریم با حضور مردم خوب و عزیز، حماسه دیگری را شاهد باشیم واکنش کدخدایی به تحریم ۵ عضو شورای نگهبان توسط آمریکا عارف: ایران مردمی‌ترین حکومت را دارد ظریف: انتخابات با همه تفاوت‌ها و با همه ترجیح‌ها بهترین راه برای قوی کردن کشور است جانشین شهید «ابومهدی المهندس» تعیین شد عضو حقوقدان شورای نگهبان: خوشحالیم که دشمنان از دست شورای نگهبان ناراحتند افراد مبتلا به کرونا در قم قرنطینه شدند شرکت‌های خارجی در راه بازگشت به آسمان ایران اینفوگرافی/ اگر در خانواده، فردی دچار ویروس کرونا شد چه کار کنیم؟ تکذیب رحلت آیت الله سیستانی اظهارات جدید پامپئو درباره مذاکره با ایران ادارات ثبت احوال کشور یکم و دوم اسفند باز هستند فوت حدود ۵۶ نفر بر اثر آنفلوانزا در پاییز امسال در کشور ۴ محصول جدید وارد بازار خودروی ایران می‌شوند واعظی: آمار جانباختگان آبان پایین‌تر از ادعای خارجی‌هاست/ خیلی نباید به سهمیه‌بندی بنزین نوروزی بپردازیم آزمایش مثبت دو مورد کرونا ویروس در ایران پاسخ عادل الجبیر درباره وجود کانال ارتباطی مخفیانه با ایران جهانگیری: نامه "متهم محیط زیستی" را ندیده‌ام تاریخ اعلام مشمولان جدید "حمایت معیشتی" مشخص شد وضعیت آب و هوای شهرهای کشور در روز انتخابات کدخدایی: انتخابات در همه حوزه‌ها رقابتی است/ مشارکت کم نخواهد بود ربیعی: آمار دقیق کشته‌‌های آبان به‌زودی اعلام می‌شود حمله با کوکتل مولوتف به یک ستاد انتخاباتی در تهران! دلار بالا کشید/ یورو ۱۵.۴۰۰ تومان ستاره فوتبال ۳۲ سکه گرفت و به برنامه مشهور تلویزیون رفت ماجرای درگیری زلاتان با ستاره آرژانتینی چه بود؟ جزئیات اسکان نوروزی معلمان در تعطیلات نوروز ۹۹ واکنش وزیر اطلاعات به اظهارات برخی کشورها در مورد انتخابات ایران و نظارت استصوابی روحانی: آمریکا در برابر «برجام» ناتوان است/ بهترین‌ها را برای مجلس انتخاب کنیم ببینید/ شوخی عجیب امیر حسین آرمان در پشت صحنه سریال مانکن درمان کرونا وجود دارد؟ واکنش مردم به خبرنگار تلویزیون آن‌ور آبی واکنش ترامپ به دیدار سناتور آمریکایی با ظریف سرلشکر باقری: حضور حداکثری در انتخابات دوم اسفند رژیم آمریکا را به محاق خواهد برد قدرت وام مسکن در کدام منطقه تهران بیشتر است؟ طرح ترافیک در روز‌های پنجشنبه سال ۹۹ اجرا می‌شود؟ موارد مشکوک به کرونا در کدام شهر‌ها بوده اند؟ وضعیت امروز هوای تهران یخچال فریزر‌های ایرانی با چه قیمتی فروخته می‌شوند؟ باخت مشکوک کشتی گیر ایرانی در رقابت‌های قهرمانی آسیا فردا ۱ اسفند آغاز پیش فروش محصولات سایپا! سرپرست سابق تیم‌ملی دوباره عزادار شد ویروس کرونا چه گروه سنی را هدف می‌گیرد؟ خبر خوش همتی برای تولیدکنندگان بدهکار بانکی کدام استان‌ها امروز برفی و بارانی است؟ طلای ۱۸ عیار نرخ ارز دلار سکه طلا | امروز ۳۰ بهمن ۹۸ تلفات کرونا در چین به ۲۰۰۴ تن افزایش یافت انتقادات تند بازیگر سرشناس دستگیری چند کلاهبردار مدعی ارتباط با شورای نگهبان تلنگر کرونا به دلار‌های نفتی! کدخدایی آب پاکی را روی دست ردصلاحیت‌شدگان ریخت اعلام زمان پایان ساخت مسکن ملی تکلیف عید در نوروز ۹۹ غیرقانونی شد مدیر استقلال متواری شد/ متهم پرونده پتروشیمی کیست؟ بارش سنگین برف در ۸ استان از فردا چهارشنبه ۳۰ بهمن دانشجومعلمان برای اولین‌بار عیدی می‌گیرند هزینه حج قسطی شد تاخت و تاز قیمت‌ها در بازار سکه/ طلا گرمی گران شد واکنش سخنگوی قوه قضاییه به نامه فرهاد مجیدی واکنش رئیس کل بانک مرکزی درباره اثر تصویب یا عدم تصویب FATF بر بازار ارز عربستان خواستار مذاکره با ایران بود، اما یک کشور مانع شد ژاپن هشدار «خطر سفر به ایران» را تغییر داد دژپسند: ولت منفعتی در افزایش نرخ ارز ندارد/ افزایش قیمت ارز ارتباطی با FATF ندارد سخنگوی قوه قضائیه: به دنبال ساختن ایرانی قوی هستیم احکام محیط زیستی‌ها قطعی شد وضعیت هوای پایتخت چگونه است آخرین وضعیت راه های کشور/ ترافیک سنگین در آزادراه کرج-تهران اینفوگرافیک / میانگین سنی و تحصیلات نامزدهای انتخابات مجلس یازدهم اعلام موضع اوکراین پس از سفر دبیر شورای امنیت ملی این کشور به ایران کاریکاتور | سازمان مدیریت بحران! درخواست کشور‌های مرتبط با هواپیمای اوکراینی از ایران چیست؟ توضیح جاستین ترودو درباره دیدار با ظریف! تصویب کاهش اختیارات جنگی ترامپ علیه ایران زلزله سیاسی در انگلیس دیدار وزرای خارجه آمریکا و عربستان با محوریت ایران افزایش شمار تلفات ویروس کرونا به ۱۳۱۰ نفر اینفوگرافی| مصادیق تخلفات تبلیغاتی انتخابات مجلس چیست؟ کدام نشریه‌ قبل از انقلاب توقیف شد؟ کدام بازیگران برای اولین بار در جشنواره فجر موفق حاضر شدند؟ اختتامیه فیلم فجر/ جایزه سردار سلیمانی به فیلم «آبادان یازده ۶۰» رسید+ عکس و فیلم تیغ سانسور تلویزیون بر پخش اختتامیه جشنواره فیلم فجر! بارش برف در رشت/ تصویری پست کنایه‌آمیز جواد عزتی با دیالوگی از فیلم "شنای پروانه" مراسم نورافشانی به مناسبت سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی ۲۲ بهمن ۱۳۹۸/ تصویری زمان تبلیغات انتخابات مجلس 98 آیا عراق می تواند از نیروهای امریکایی خالی شود؟ تصاویر مراسم اسکار۲۰۲۰ فیلم‌های سینمایی تلویزیون برای ۲۲ بهمن حمله شهاب حسینی به مسعود کیمیایی اینفوگرافیک / با ارزش‌ترین برند‌های جهان کدامند؟ ائتلاف سازی به سبک امام موسی صدر اینفوگرافی| ترسناک‌تر از ویروس کرونا در ایران ادای احترام اسکار ۲۰۲۰ به کرک داگلاس روایت مهران مدیری از تجربه فاجعه «سردشت» / پیمان معادی بهترین انتخاب بود بازیگری که سرود مشهور دوران انقلاب را خواند بازگشت یک خواننده بعد ۱۲ سال آخرین اخبار از زمان پخش خندوانه، عصر جدید و دورهمی وصیت‌نامه شهید حاج قاسم سلیمانی کی منتشر می‌شود؟ کاریکاتور | فرار مالیاتی اینفوگرافی/ چگونه از خود در برابر ویروس کرونا محافظت کنیم؟ کاریکاتور | آغاز خروج از عراق زمان واریز عیدی کارمندان و کارگران ۹۹ همه چیز درباره ویروس کرونا در ایران/ علائم کرونا و نحوه پیشگیری از انتقال کاریکاتور| رونمایی از دستاورد جدید تیم سوپرایز دفتر ریاست جمهوری اینفوگرافیک / پنج فوبیای جدید بشر را بشناسید کاریکاتور| فوتبال سیاسی ممنوع! گرامیداشت شهدای مقاومت و شهدای سانحه سقوط هواپیما/ تصویری "مرگ ابوبکر البغدادی"؛ کشته شدن سرکرده داعش چه پیامدی دارد؟ بازوهای نیابتی ایران در منطقه قدرتمندتر از همیشه درس‌های جنگ یمن برای اسرائیل وحدت میان جریان های سیاسی ایران در سایه سیاست "فشار حداکثری" آمریکا "دولت پنهان" در لبنان شکست سیاست فشار حداکثری ترامپ در قبال ایران/درهای مذاکره با ایران باز است طرح صهیونیست ها برای اشغال دره اردن رویای چین در هفتاد سالگی؛ خیلی دور، خیلی نزدیک سبک مبارزه تشکیلات خودگردان و اتحادیه اروپا برای حفظ کرانه باختری طرحی برای ایجاد یک سازه امنیتی در خاورمیانه چه کسی از هوآوی می ترسد؟/ فهم نگرانی‌های امنیتی از اینترنت نسل 5 مبارزه با سایه‌ها در تاریکی؛ فهم و تقابل با زورگویی فضای سایبر تحریم بانک مرکزی ایران چه معنایی دارد؟ تاریخ سری فشار اسرائیل برای حمله به ایران بررسی صنعت انیمیشن در منهای نفت/ ژاپن چگونه صنعت انیمیشن جهان را قبضه کرد؟ + فیلم منهای نفت: درآمد 16 هزار بشکه نفت تنها در یک سوله پرورش ماهی بررسی صنعت پرورش ماهی در مستند منهای نفت + تیزر بررسی صنعت لبنیات در مستند منهای نفت/ اشتغال یک میلیون نفری شیر و لبنیات منهای نفت: درآمد یک میلیارد دلاری پسته ایران/ هیچ کشوری توان تولید پسته مرغوب ایران را ندارد همه ابعاد تحریم؛ فرصت‌ها و تهدیدها تحریم‌ها به مبادلات ما با شرکت‌های کوچک اروپایی آسیبی نمی‌زند/ نرخ کنونی دلار بالاتر از نرخ واقعی آن است
نگاهی به ریشه‌ی بی‌‌عدالتی در اقتصاد ایران

چگونه مختصات اقتصاد بعد از 28 مرداد بر مدار بی‌عدالتی قرار گرفت؟

دوران پهلوی با ایجاد سیاست های اقتصادی اصلاحات ارضی و سیاست های اقتصادی موازی ساختاری را پدید آورد که خود ریشه ناعدالتی هستند
میلاد ترابی فرد؛کارشناس مسائل اقتصادی
تاریخ انتشار: ۱۴:۴۹ - ۲۸ مرداد ۱۳۹۸ - 2019 August 19
کد خبر: ۱۹۶۶۵

به گزارش راهبرد معاصر؛ تاریخ سیاست های جدی اقتصادی دوران پهلوی را میتوان از وقایع اوایل دهه سی دنبال کرد، دوره پهلوی را میتوان دهشتناکترین دوره ناعدالتی در یکصدسال اخیر جامعه ایران توصیف کرد؛ ضریب جینی حدود 5 دهمی خود یادآوری این فاجعه بزرگ است، در دوره پهلوی شاید به ظاهر بسیاری از صنایع تاسیس شد ولی واقعیت این بود که با تخریب نواحی غیر از مرکز و کوچاندن جمعیت به شهرهای بزرگی که تنها مصرف ارزش آنها بود، مردم را در یک مسابقه کسب سود بیشتر قرار داد که طبیعت مسئله پامال شدن عدالت در جامعه بود، نتیجه آنکه نسبت حاشیه نشینی 22 درصدی در کشور رخ داد، جالب است بدانید هم اکنون میزان حاشیه نشینی 18 درصد است.

 

   چگونه مختصات اقتصاد بعد از 28 مرداد بر مدار بی‌عدالتی قرار گرفت؟

 

دولت مصدق و اقتصادش

اکنون اوایل سالهای ۱۳۳۰ است. با توجه به کاهش درآمد نفتی دولت ایران و تحریم‌ها، مالیه‌ی دولت به مرز بحرانی‌شدن رسیده است. دولت سه اقدام اساسی را در دستور کار قرار می­دهد: انتشار اوراق قرضه‌ی ملی، چاپ پول و چشم دوختن به کمک‌­های خارجی دولت آمریکا که کمی پیش‌تر در سفر مصدق به آمریکا از مک‌گی معاون وزیر خارجه آمریکا به نمایندگی دولت آمریکا  قول وام ۱۲۰۰ میلیون دلاری را دریافت کرده است. مصدق در سفر ۴۵ روزه  به آمریکا در طی دوران ۲۸ ماهه نخست وزیری‌­اش به نظر می­‌رسد حساب ویژه‌­ای را برای کمک‌های خارجی باز کرده است. مصدق تا روزهای آخر نیز به چشم به کمک آمریکا داشت به گونه­‌ای که بر اساس تهدید سفیر آمریکا درست یک روز قبل از کودتای ۲۸ مرداد دستور داد مردم خیابانها را ترک کنند. جالب اینجاست که با دستور آیزنهاور در ۱۴ شهریور ۱۳۳۲ و تنها ۱۷ روز پس از سقوط مصدق، ایالت متحده به عنوان کمک فوری، مبلغ ۴۵ میلیون دلار در اختیار دولت فضل‌الله زاهدی قرار داد.[1] اما این آغاز یک فرآیند بزرگ برای تاریخ ایران بود.

 

بروز پدیده مرکز پیرامون در جغرافیای اقتصادی-سیاسی ایران

اوایل دهه 40 شمسی همزمان است با بروز دو سیاست اقتصادی مجزا؛ سیاست های اصلاحات ارضی و سیاست های اقتصادی مرکزگرا که باعث بروز پدیده مرکز پیرامون شده و علاوه بر به نابودی کشاندن زیرساخت تولید در مناطق حاشیه مانند شهرهای متوسط و کوچک و علی الخصوص روستا که منشا کشاورزی بود و ایجاد فرهنگ مصرف گرایانه در شهرهای بزرگ زمینه را برای ناعدالتی هر چه بیشتر در جامعه پدید آورد، طی برنامه اصلاحات ارضی مقرر شد تا زمین های بالای چهار صد هکتار (‌آیش و زیر کشت) از اراضی ‌آبی و یا هشتصد هکتار (‌آیش و زیر کشت) از اراضی دیم از مالکان خریداری شده و به صورت اقساط به کشاورزان و خوش نشینان فروخته شود، در این میان برای تامین هزینه این خریدها بایستی از محل فروش کارخانجات دولتی استفاده میشد، طی این مدت با بی مهری هایی که به جامعه روستایی شد و همچنین تمرکز امکانات در شهر که حاصل تمرکز درآمدهای نفتی دولت و طبقه هزار فامیل وابسته بود، درصد روستا نشینی جمعیت از 4/68درصد در 1335 به 53 درصد در سال 1355 برسد، همچنین در طی این مدت سهم بخش کشاورزی از کل تولید ناخالص ملی از 4/27 درصد در سال 1341 به 2/9درصد در سال 1356، بر اساس این فرآیند نیروی کار به جای اینکه خود صاحب ابزار تولید خود در محل زندگی باشد، به شهرهای بزرگتر مهاجرت میکرد تا در خدمت سرمایه داری صنعتی و رانتی کلان قرار گیرد. یکی از عوامل این مسئله این بود که مالکان بزرگ حذف شده بودند، این مالکان به صورت سنتی در سرمایگذاری در منابع آبی و قنات ها نقش عمده داشتند، که این کار برای خود آنها نیز سودآور بود، چرا که آنها بستگی زیادی به جامعه روستایی داشتند[2].

 

مهیا کردن مقدمات بی عدالتی با از هم پاشیدگی اجتماعی

دوره پهلوی آخرین بقایای نظامات اجتماعی اقتصادی سنتی ایران از بین رفت؛ از این دوره با قوانین اصلاحات ارضی نظام اجتماعی اقتصادی کنترل و مدیریت دارایی های محلی در ایران فروپاشید، شاید به حق از نظام ارباب رعیتی به مثابه یک نظام ظالمانه یاد کنید ولی واقعیت این است که این نظام در زمان پیدایش اتفاقا یک نظام تنظیم عادلانه برای جامعه ایرانی بوده است؛ از 5 سهم بذر، آب، زمین، ابزار تولید و نیروی کار، سه سهم به ارباب میرسید ولی ارباب که در یک سلسله مراتب اجتماعی موجه قرار داشت سهم خود را صرف توسعه زیزرساخت های کشاورزی و تولید در جامعه میکرد[3]، به نوعی دهها هزار رشته قنات موجود در کشور را میتوان میراث این سازمان مالی وسیع برشمرد، در بازار نیز وضع اینچنین بوده است، بازار در تاریخ ایران نه یک هویت اقتصادی که محل تلاقی اقتصاد، اجتماع، مذهب و دانش های سطح بالا بوده است، در دوره پهلوی با انهدام نظام بازار[4]، سازوکارهایی که مردم بتوانند به صورت قدرتمند عدالت را در جامعه اجرایی کنند از بین رفت[5]. این مسئله در بعد از انقلاب باز هم ادامه پیدا کرد و همزمان با شهر کردن روستاها روستاییان مجبور به مهاجرت از روستاهای خود شدند، این در حالی بود که دولت همچنان در حال استفاده از منابع طبیعی آنها است.

 

تمرکز ثروت و نظام تولیدی در مراکز علت بروز بی عدالتی

دوره پهلوی مختصات بی‌عدالتی جدیدی را برای جامعه ایرانی ترسیم کرد، در مدل مرکز-پیرامونی مد نظر پهلوی استفاده بی چون و چرا و بی منطق یک دولت و وابستگان آن از بهره مالکانه معادن و ذخایر زیر زمینی دیگر مناطق توجیه شده است، در این مدل دولت مرکزی با بهره بردن و دست اندازی به منابع طبیعی هر منطقه، سود و اضافه ارزش آن را به مقر خود که پایتخت باشد میبرد و به صورت ناعادلانه ای آن را بازتوزیع میکند، در این مسیر تنها این ذخایری همچون نفت نیستند که مورد دست اندازی حکومت مرکزی قرار میگیرند، منابع مالی حکمرانی همچون مالیات و عوارض نیز باید در خزانه کل منسجم بشود، نتیجه این مسیر این خواهد بود که  مثلا تعداد واحد های صنعتی تهران 13.7 برابر خوزستان است، این در حالی است که جمعیت این استان حدود 3.1 برابر استان خوزستان است، جالب این است که کل مساحت تهران 0.008 درصد کل مساحت ایران است[6].

 

الگوی غلطی که گسترش پیدا کرد

پهلوی در ادامه این سیاست ها به سراغ کل کشور رفته و کشور را تهرانیزه میکند، این مسئله با کپی برداری مقیاس تولید در  چند مرکز قطب های صنعتی را به وجود بیاوریم. در دهه 40 و 50 شمسی تحت سیاست عدم تمرکز اقتصادی مناطق مهم کشور مورد بررسی قرار گرفت و در پنج استان خوزستان، فارس، اصفهان، گیلان و آذربایجان قطب های صنعتی شکل گرفت، همین طور برای ارتباط بین این مناطق جاده ها و بزرگراه ها ایجاد شد. تاسیس بانکهای استانی گسترش خزر، گسترش آذربایجان و گسترش خوزستان و تاسیس بانکهای تخصصی در همین رابطه بود. بانکهای صنعتی که در سال 48 در حدود 42 درصد از اعتبارات را تامین میکردند، در سال 54 حدود 68 درصد از اعتبارات این بخش را تامین میکردند[7].

 

بهره سخن

شاید برخی بروز و ظهورهای بی عدالتی در کوتاه مدت درست شده باشند ولی ناعدالتی مسئله ای نیست که یک روزه پدید آمده باشد، باید آن را در رگ و ریشه های تاریخ محلی یک ملت جستجو کرد، بر همین اساس خط تطهیری که در رابطه با دوران پهلوی پیش گرفته شده است را نمیتوان خط درستی دانست، کارنامه این دوره علی الخصوص در مسئله عدالت، کارنامه قابل دفاعی نیست، پهلوی با از بین بردن و فروپاشی جامعه سنتی ایرانی(که بر دوش تجربه های تاریخی ملت سوار بود) هم ساختارها ناعدالتی را از بین برد و هم جامعه مدنی برای مبارزه با فساد، انقلاب اسلامی نیز اگر نتواند با مختصات پدید آمده در دوران رژیم پهلوی مقابله جدی کند، در زمینه عدالت نخواهد توانست کارنامه موفقی داشته باشد.

 

توضیح: ایده اصلی مطلب فوق پیشتر در مرکز تحقیقات بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق علیه السلام[8] کار شده است.

 

[1] تاریخ بدعهدی غرب؛ از فینکنشتاین تا اینستکس http://farsi.khamenei.ir/others-note?id=42120

[2] اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان پهلوی، کاتوزیان، محمدعلی همایون، ص

[3] علاوه بر این ارباب بر منابع طبیعی زیر دست خود عرق داشته و از تعدی های بیجا مانند قطع درختان، چرا در غیر فصل، از بین بردن زیستگاهها جلوگیری میکرده است

[4] به یاد بیاورید خراب کردن سقف بازار طهران بر سر بازاریان توسط اردشیر زاهدی

[5]  همچنین به یاد بیاورید نقش بازار در انقلاب مشروطه و 15 خرداد و ....

[6] مرکز آمار ایران، گزارش آمار كارگاه‌هاي صنعتي10 نفر کارکن و بيشتر 

[7] فیوضات، ابراهیم، دولت در عصر پهلوی، ص125

[8] http://rc.basijisu.ir/fa/

ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
تحلیل های برگزیده
آخرین اخبار