علم، قدرت، پیشرفت/ آینده‌ای روشن برای ایران

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ آیت الله خامنه ای (حفظه الله)، رهبر معظم انقلاب اسلامی اسفندماه 1384 در سخنرانی خود عنوان فرمودند: علم مجرد و به تنهایی کافی نیست؛ علم را باید وصل کنیم به فناوری، فناوری را باید وصل کنید به صنعت، و صنعت را باید وصل کنیم به توسعه‌ کشور.

ایشان فروردین ماه 1385 در دیدار زائران و مجاوران حرم مطهر رضوی از ضرورت حکمرانی در این عرصه سخن به میان آوردند و فرمودند: علم اقتدار است، علم مساوی است با قدرت؛ هر کسی که علم را پیدا کرد، می تواند فرمانروایی کند؛ هر ملتی عالم باشد، می تواند فرمانروایی کند؛ هر ملتی دستش از علم تهی باشد، باید خود را آماده کند دیگران بر او فرمانروایی کنند. ما باید علم را با همه‌ معنای کامل آن به عنوان جهاد دنبال کنیم.

ایران بعد از انقلاب اسلامی پله های ترقی علمی را به سرعت طی کرد و وارد عرصه ای شد که در بسیاری جهات هم پای مدعیان توسعه و قدرت های جهانی پیش رفت

حکمرانی در عرصه علم و فناوری از ضروریات واجبی است که از منظر رهبر معظم انقلاب حکم جهاد دارد؛ جهادی که اگر در آن عقب بمانیم باید منتظر فرمانروایی دیگران باشیم. امروز پیشرفت و قدرت از مسیر علم و فناوری به دست می آید و کشوری می تواند آینده را از آن خود کند که در عرصه علم خود را قوی کرده باشد. اتکا به منابع سنتی یعنی انرژی های فسیلی دیگر راهکار درستی برای پایداری در عرصه بین المللی نیست و قطعاً کشوری بدون کسب سکوهای علمی نمی‌تواند حرفی برای گفتن داشته باشد.

از کسب مدارج تا حکمرانی علمی

ایران بعد از انقلاب اسلامی پله های ترقی علمی را به سرعت طی کرد و وارد عرصه ای شد که در بسیاری جهات هم پای مدعیان توسعه و قدرت های جهانی پیش رفت و حتی اقتصاد را به سمت اقتصادی علمی و دانش بنیان سوق داد.

حال ایران در آستانه گذار به اقتصاد دانش‌بنیان قرار دارد، اقتصادی که در آن دانش و فناوری موتور محرک رشد و توسعه هستند. این گذار نیازمند تغییر بنیادین در شیوه حکمرانی کشور است؛ حکمرانی ای که به جای اتکا بر منابع سنتی، بر دانش، نوآوری و فناوری تکیه کند. در دنیای امروز، رقابت میان کشورها بر سر برتری علمی و فناورانه است و کشوری می‌تواند در عرصه جهانی پیشرو باشد که بتواند به طور مؤثر از علم و فناوری برای حل مشکلات خود و ایجاد مزیت رقابتی استفاده کند.

از نان شب واجب تر

توجه نکردن به حکمرانی علمی و فناورانه می‌تواند به عقب ماندگی کشور در عرصه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی و سیاسی منجر شود. لذا همانگونه که رهبر معظم انقلاب تأکید فرمودند، اگر عقب بمانیم باید منتظر فرمانروایی دیگران باشیم. آن هم عرصه ای که ایرانیان در آن سرآمد و دارای پیشینه ای به بلندای تاریخ یک ملت هستند و پیامبر مکرم اسلام (ص) در این زمینه فرمودند: اگر علم در ثریا هم باشد مردمانی از پارس به آن دست می یابند.

ایران بعد از انقلاب اسلامی گام های بلندی در عرصه علم و فناوری برداشت، اما با توجه به ضرورت حکمرانی علمی بایستی برنامه ریزی جدی تری در این زمینه انجام شود. به ویژه اینکه آینده جهان از اتکا به انرژی آن هم انرژی های فسیلی به سمت انرژی دانش بنیان در حرکت است و اقتصاد مسیر خود را از این سمت و سوی جسته و کشورهای سرآمد علمی در آینده جایگاه ویژه ای خواهند داشت.

حکمرانی علمی از کدام مسیر؟

حکمرانی علمی و فناورانه ابعاد مختلفی دربر می‌گیرد؛ از سیاست گذاری های علمی و فناوری گرفته تا لزوم تأمین منابع برای پژوهش ها و تربیت نیروی انسانی هم راستا با این عرصه مهم. سیاستگذاری علمی و فناورانه برای رسیدن به آنچه به حکمرانی در این عرصه منجر خواهد شد، از ضروریات است.

تدوین سیاست‌ها و برنامه‌های بلندمدت و میان‌مدت برای توسعه علم و فناوری، اولویت‌بندی زمینه‌های تحقیقاتی با توجه به نیازهای ملی، تعیین شاخص‌های ارزیابی عملکرد و ایجاد مکانیسم‌های نظارت و پاسخگویی، ازجمله مهمترین مؤلفه‌های مورد نیاز برای تدوین سیاست های لازم در راستای حکمرانی علمی است.

حکمرانی علمی و فناورانه ابعاد مختلفی دربر می‌گیرد؛ از سیاست گذاری های علمی و فناوری گرفته تا لزوم تأمین منابع برای پژوهش ها و تربیت نیروی انسانی هم راستا با این عرصه مهم

باید گفت، علاوه بر موارد بالا تأمین منابع مالی کافی و پایدار برای فعالیت‌های تحقیقاتی و توسعه فناوری، حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان و تجاری‌سازی دستاوردهای علمی، ایجاد صندوق‌های پژوهش و فناوری و جذب سرمایه‌گذاری‌های داخلی و خارجی از دیگر شرایطی است که باید در مسیر حکمرانی علمی مد نظر قرار گیرد.

تربیت نیروی انسانی ماهر و متخصص در زمینه‌های مختلف علمی و فناورانه، توسعه آموزش‌های تخصصی و حرفه‌ای، جذب نخبگان و دانشمندان و ایجاد انگیزه برای فعالیت در حوزه علم و فناوری ازجمله نیازهای راهبردی مسیر تحول است.

اگر قرار باشد کشوری در مسیر حکمرانی علمی و فناوری حرکتی رو به جلو و در حد و اندازه حکمرانی در این عرصه داشته باشد، بایستی ساختارهای سازمانی و نهادی کارآمد برای حمایت از فعالیت‌های علمی و فناورانه ایجاد کند.