آسیب‌شناسی ۴ دهه سفرهای استانی رؤسای جمهور

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ سفرهای استانی از دهه های گذشته در ایران مرسوم شده، از منظر دستاوردهای اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی قابل بررسی و نقد و از بُعد نحوه سفر و استقبال در استان ها قابل تحلیل است. یکی از پدیده ها و مفاهیم جامعه شناسی، اصطلاح افسون سازی و افسون زدایی است. به این معنی که از فرد صاحب منصب چنان افسانه درست می کنیم که غیر قابل دسترس باشد و این افسون سازی مشکلاتی در پی داشته است.

هر سبک مدیریت دولتی که بر مبنای اعتماد و وفاداری استوار باشد موجب بهبود شرایط و افزایش سرمایه اجتماعی می شود

متأسفانه در مقاطعی از تاریخ دچار افسون زایی افراطی بوده ایم. بعضاً در سفرها نیز رفتارهای دور از شأن شهروندی مشاهده می شد. درست کردن صف های طولانی استقبال در سفرهای استانی و معطل کردن تعداد زیادی از مردم در سالن ها یا ورزشگاه ها، دویدن پشت سر ماشین رؤسای جمهور و ... ازجمله رفتارهای نامناسب بود که شدت افسون سازی را بیشتر می کرد. سفرهای استانی در دولت های مختلف شدت و ضعف داشت، اما اوج سفرهای استانی در دولت های نهم و دهم مشاهده شد. در آن دوران سفرهای استانی در اولویت دولت قرار گرفت و جلسات هیئت دولت در شهرستان ها برگزار می شد.

البته در آن مقطع منتقدان از این رویه و رفتارهای دولت وقت به عنوان «پوپولیسم» یاد می کردند و این منش عوام فریبی تلقی می شد. یکی از آثار مثبت سفرها کاهش فاصله طبقاتی و همچنین بهبود ضریب جینی بود.  تعامل دولت و مردم در آن شرایط نوعی کنش و واکنش جمعی و اجتماعی خلق کرد و البته سبب شد نوعی تضاد میان آرای استان ها به ویژه شهرستان های محروم با تهران و کلانشهرها به وجود آید.

هر سبک مدیریت دولتی که بر مبنای اعتماد و وفاداری استوار باشد موجب بهبود شرایط و افزایش سرمایه اجتماعی می شود. سفرهای استانی در دولت عدالت و مهرورزی بر سرمایه اجتماعی در طبقات و دهک های پایین افزود، اما شکاف عمیقی بین طبقات پایین و طبقه مرفه خلق کرد. به هر حال تجربه سیاسی اقتصادی و سیاسی خاص بود که باعث تنش های جدی در سال های بعد شد.

از سال ۱۳۹۲ با روی کار آمدن دولت های یازدهم و دوازدهم، رئیس جمهور وقت مجبور بود کما بیش رویه قبل را ادامه دهد؛ اما سفرهای استانی دچار نوعی اشرافی گری شد. رئیس جمهور و دولت وقت انتظار امکانات ویژه برای استقبال داشتند. به هر حال در کنار ساده زیستی دولت قبل، تشریفات گرایی دولت تدبیر و امید به گفتمان سفرهای استانی افزوده شد. حتی عده ای می گفتند وسایل استراحت رئیس جمهور از تهران به استان ها منتقل می شد تا اسباب راحتی وی و هیئت همراه فراهم باشد.

سال ۱۴۰۰ شاهد سبک جدید مدیریت دولتی و سفرهای استانی بودیم. در دولت سیزدهم سفرهای استانی با قوت بیشتری ادامه یافت. ویژگی سفرهای استانی دولت سیزدهم تأکید بر احیای تولید و توجه به محرومیت زدایی بود. گرچه اتفاقات مثبتی به ویژه در حوزه احیای تولید رخ داد، سفرهای دولت سیزدهم سطح زیادی داشت، اما عمیق زیادی نداشت. شهید آیت الله رئیسی در یکی از همین سفرها دچار سانحه هوایی شد و هیئت همراه در راه خدمت به شهادت رسیدند و به عنوان شهدای خدمت در تاریخ ایران جاودانه ماندند.

 رئیس جمهور سبک سفرهای استانی را اصلاح و از سفرها افسون زدایی و تشریفات زدایی کرد

در دولت چهاردهم به ریاست مسعود پزشکیان ویژگی مهم سفرهای استانی حذف تشریفات، استقبال های طولانی، ازدحام مردم و حرکت و دویدن پشت ماشین رئیس جمهور است. از منظری این موضوع نوعی رشد و تحول در سفرهای استانی به شمار می رود؛ اما واقعیت اینکه ارتباط مردم با رئیس جمهور و هیئت دولت کم است‌، به نوعی کانالیزه می شود و امکان دارد رئیس جمهور در جریان مشکلات مردم قرار نگیرد.

به نظر می آید ارتباط کم رئیس جمهور با مردم سبب شده است نوع گفتمان وی با عموم جامعه تغییر کند. پزشکیان در دوره نمایندگی مجلس به دلیل ارتباط مستقیم و نزدیک با مردم حوزه انتخابیه خود اقبال بالایی داشت و 20 سال نماینده نخست و بی رقیب در حوزه انتخابیه تبریز، آذرشهر و اسکو بود. وی برای موفقیت در جایگاه ریاست جمهوری بایستی ارتباط خود را با مردم تقویت کند.

 رئیس جمهور سبک سفرهای استانی را اصلاح و از سفرها افسون زدایی و تشریفات زدایی کرد. این اصلاح وقتی خوشحال کننده خواهد بود که سفرهای استانی منشاء بهبود معیشت مردم و تحول در اقتصاد منطقه ای شود.