جای خالی ازدواج و جوانی جمعیت در بودجه

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ ایران در شرایط حاد جمعیتی قرار دارد و جمعیت جوان و پویا با گذشت زمان در حال کاهش است. طبق آخرین برآوردها و نظرات کارشناسان جمعیت شناس، پنجره جمعیتی کشور در حال بسته شدن است؛ موضوعی که می تواند با پیر شدن جمعیت و کمبود نیروی جوان عواقب ناگواری در پی داشته باشد.

بودجه ۱۴۰۵ با وجود تأکید بر کنترل تورم و تأمین هزینه‌های جاری، فاقد برنامه‌ریزی مشخص برای حمایت از ازدواج و فرزندآوری است

چند سالی است پیرو فرمایشات مقام معظم رهبری و تأکید کارشناسان، مجلس شورای اسلامی و مسئولان در راستای طرح جوانی جمعیت و تسهیل ازدواج و فرزندآوری گام هایی برداشته اند؛ مواردی همچون طرح جوانی جمعیت که مهرماه ۱۴۰۰ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و اجرای آزمایشی آن برای هفت سال آغاز شد. این قانون با ۷۳ ماده و ۸۱ تبصره تدوین شد و هدف آن افزایش نرخ باروری و حمایت از خانواده‌ها بود.

برخی کارشناسان معتقد هستند این طرح توانسته تا حدودی جلوی شیب نزولی جمعیت را بگیرد، اما جمعیت‌شناسان داخلی بر ضرورت اجرای کامل و حمایت مالی و فرهنگی از قانون برای توقف روند نزولی جمعیت تأکید کرده‌اند. 

اینکه این گام ها و مصوبات تا چه حد مثمر ثمر بوده است، در جای خود نیاز به بررسی دارد؛ اما در حال حاضر دغدغه اصلی جای خالی این تسهیلات و مصوبات با وجود اهمیت بسیار بالای آن در آینده سرزمینی کشور در بودجه سال آینده است.

بودجه ۱۴۰۵ با وجود تأکید بر کنترل تورم و تأمین هزینه‌های جاری، فاقد برنامه‌ریزی مشخص برای حمایت از ازدواج و فرزندآوری است و این خلأ می‌تواند پیامدهای اجتماعی و اقتصادی جدی ازجمله کاهش نرخ باروری و افزایش سن ازدواج داشته باشد و با کاهش نیروی جوان عواقب اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی ایجاد کند.

بی توجهی به سیاست‌های ازدواج و فرزندآوری

نرخ باروری ایران در حال حاضر حدود ۱.۴۴ فرزند به ازای هر زن است؛ این میزان به‌طور قابل توجهی پایین‌تر از نرخ جایگزینی جمعیت (۲.۱) و در سطح هشدار قرار دارد.

بودجه سالانه هر کشور نه‌تنها سند مالی، بلکه نقشه راه سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی است. در ایران، بودجه ۱۴۰۵ در شرایطی تدوین شده که اقتصاد با چالش‌های متعددی چون تورم بالا، کاهش قدرت خرید خانوارها و بحران‌های اجتماعی ناشی از کاهش نرخ ازدواج و فرزندآوری مواجه است. با وجود این، بررسی لایحه بودجه نشان می‌دهد در ظاهر ردیف مشخص و هدفمندی برای حمایت از ازدواج جوانان و سیاست‌های فرزندآوری در نظر گرفته نشده است. ملموس نبودن این موضوع پرسش‌های جدی درباره اولویت‌های دولت در حوزه اجتماعی ایجاد می‌کند. 

وضعیت کلی بودجه ۱۴۰۵

تمرکز اصلی بودجه بر تأمین هزینه‌های جاری و پرداخت حقوق کارکنان و بخش قابل توجهی از منابع به یارانه‌ها و حمایت‌های عمومی اختصاص یافته، اما هدف‌گذاری دقیق برای گروه‌های خاص مانند زوج‌های جوان انجام نشده است.

بودجه عمرانی کاهش یافته و بسیاری از طرح‌های اجتماعی در اولویت دوم قرار گرفته‌اند. در حوزه جمعیت هم بدون تخصیص منابع مشخص تنها به سیاست‌های کلی نظام پرداخته شده است و این موضوع جای خالی ازدواج را در بودجه پررنگ و موانع اقتصادی جدی برای خانواده و فرزندآوری ایجاد می کند.

هزینه‌های بالای مسکن و اجاره که جوانان را از تشکیل خانواده بازمی‌دارد، افزایش نرخ بیکاری جوانان که امنیت اقتصادی لازم را برای ازدواج تضعیف می‌کند و هزینه‌های مراسم و جهیزیه که فشار مضاعفی بر خانواده‌ها وارد می‌کند؛ در شرایط تورمی می تواند ازدواج را به چالش بکشاند و مانع مستحکمی برای فرزندآوری باشد. در این میان بودجه 1405 دردی دوا نمی کند، زیرا هیچ ردیف مشخصی برای وام ازدواج یا افزایش سقف آن دیده نمی‌شود. 

حمایت از مسکن جوانان به‌صورت پراکنده در طرح‌های کلی مسکن آمده است، اما بودجه اختصاصی ندارد و برنامه‌های فرهنگی و آموزشی برای ترویج ازدواج نیز در بودجه غایب هستند.

جای خالی فرزندآوری در بودجه

ایران سال‌های اخیر با کاهش نرخ باروری مواجه بوده است. آمارهای رسمی نرخ باروری ۱.۴۴ فرزند به ازای هر زن نشان می دهد و این روند می‌تواند در آینده به بحران جمعیتی منجر شود. با وجود این، هیچ ردیف مشخصی برای حمایت مالی از خانواده‌های دارای فرزند وجود ندارد. سیاست‌های تشویقی مانند افزایش مرخصی زایمان، کمک‌هزینه کودک یا یارانه‌های ویژه فرزندآوری در بودجه لحاظ نشده‌ است و برنامه‌های آموزشی و فرهنگی برای تشویق فرزندآوری غایب هستند. 

این خلاء پیامدهای اجتماعی و اقتصادی مهمی دربر دارد، پیامدهایی همچون:

• افزایش سن ازدواج: نبود حمایت مالی موجب می‌شود جوانان ازدواج را به تأخیر بیندازند.
• کاهش نرخ باروری: خانواده‌ها به دلیل فشار اقتصادی از داشتن فرزند بیشتر خودداری می‌کنند.
• بحران جمعیتی: کاهش جمعیت فعال در آینده می‌تواند رشد اقتصادی را محدود کند.
• افزایش آسیب‌های اجتماعی: تأخیر در ازدواج و کاهش فرزندآوری با افزایش مشکلات روانی و اجتماعی همراه است. 

حمایت از مسکن جوانان به‌صورت پراکنده در طرح‌های کلی مسکن آمده است، اما بودجه اختصاصی ندارد

سیاست های فرزندآوری در دنیا

در کشورهای اروپایی مانند فرانسه، دولت برای هر فرزند یارانه نقدی و خدمات رایگان آموزشی و بهداشتی ارائه می‌دهد. در کره جنوبی با وجود بحران جمعیتی، دولت بسته‌های حمایتی شامل کمک‌هزینه مسکن و مراقبت از کودک را در بودجه لحاظ کرده است. اما در ایران، با وجود تأکید سیاست‌های کلی بر «جوانی جمعیت»، بودجه ۱۴۰۵ فاقد چنین حمایت‌هایی است. 

این خلأ نشان می‌دهد اولویت دولت در بودجه بیشتر اقتصادی و مالی است تا اجتماعی. تمرکز بر کنترل تورم و تأمین هزینه‌های جاری باعث شده است سیاست‌های جمعیتی به حاشیه رانده شوند؛ در حالی که بحران جمعیتی تهدید بلندمدت است و نبود برنامه‌ریزی در بودجه می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری داشته باشد. 

چه کنیم؟

به نظر می آید می بایست با ایجاد ردیف مستقل برای ازدواج و فرزندآوری در بودجه‌های آتی، افزایش وام ازدواج و تسهیل شرایط بازپرداخت، اختصاص یارانه ویژه به خانواده‌های دارای فرزند، سرمایه‌گذاری در مسکن جوانان و مهمتر از همه برنامه‌های فرهنگی و آموزشی برای ترویج ازدواج و فرزندآوری کشور را نسبت به عواقب ناشی از کاهش جمعیت و کهنسالی در آینده تا حدودی بیمه کرد.

نبود حمایت‌های مشخص برای ازدواج و فرزندآوری می‌تواند بحران جمعیتی کشور را افزایش دهد. گرچه دولت به سیاست‌های کلی نظام در زمینه جمعیت پرداخته است، اما بدون تخصیص منابع مالی، این سیاست‌ها در عمل بی‌اثر خواهند بود.