نیوزویک: ایران با «موشک کروز فقرا» معادله جنگ با آمریکا را تغییر داد/ کمک ناخواسته آمریکا به ساخت پهپاد ایرانی
چه بر فراز آبهای خلیج فارس و چه در آسمانهای اروپای شرقی، یک سلاح را میتوان یافت که از سامانههای دفاعی پیشرفته عبور کرده و نبردهای قرن بیستویکم را بهشکل مرگباری بازتعریف میکند و این مدیون ایران است. به گزارش راهبرد معاصر، «نیوزویک» آمریکا در مقالهای مینویسد: «مهمات پرسهزن «شاهد-۱۳۶» - که اغلب پهپاد «انتحاری» یا «کامیکازه» نامیده میشود - حاصل تلاشی چندیندهه و همچنان در حال انجام از سوی جمهوری اسلامی برای تکمیل ابزاری است که بتواند کاستیهای آن را در فرافکنی نیروی هوایی در برابر دشمنانی که به سکوهای پیشرفتهای با فناوری بسیار پیچیدهتر و بسیار گرانتر مجهز هستند، جبران کند.
با هزینهای تخمینی بین تنها ۲۰،۰۰۰ تا ۵۰،۰۰۰ دلار - و در بسیاری موارد فقط ۷،۰۰۰ دلار - برای هر سامانه، «شاهد-۱۳۶» و سایر مدلهای آن، معادلات دکترین نظامی سنتی را دگرگون کردهاند؛ بهگونهای که روسیه حملات موشکی چندمیلیوندلاری خود را با پرتاب نسخههای دارای مجوز از این پهپاد در اوکراین معاوضه کرده و حتی ایالات متحده نیز در بحبوحهٔ درگیری خود با ایران، بهدنبال توسعهٔ نمونهای کمهزینه از آن برآمده است.
«اکرم خریف»، نویسندهٔ کتاب «در سایهٔ شاهد»، به نشریهٔ نیوزویک گفت: اثربخشی شاهد در پیچیدگی فناورانه نیست؛ دقیقاً برعکس است. تحلیلگران همواره این را بهعنوان سلاحی برای مبادلهٔ هزینهها قاببندی میکنند: ارزش آن در تعداد زیاد آن است، زیرا این پهپادها در مقایسه با سامانههایی که برای سرنگونی آنها ساخته شدهاند، ارزان و بهراحتی قابل تولید انبوه هستند و آنها را برای اشباع و خستهکردن پدافند هوایی ایدهآل میسازد، در حالی که هر رهگیری، یک دارایی دفاعی بسیار گرانتر را میسوزاند.
نیکران موتور
خریف افزود: «شاهد به کشورهایی مانند روسیه و ایران راهی ارزان برای تحمیل هزینههای نامتناسب بر حریفان داده است، و آنها را مجبور میکند رهگیرهای گرانقیمت خود را برای پهپادهای کمهزینه تلف کنند و همزمان فشار روانی مداومی بر جمعیت غیرنظامی وارد آورند.»
ریشههای «شاهد»
در حالی که مقامات ایرانی آمریکا را به خاطر تلاش برای کپیسازی از «شاهد» - که در عربی و فارسی به معنای «گواه» است - به تمسخر گرفتهاند، این سامانه خود داستان منشأیی دارد که به چندین نمونهٔ خارجی پیشین بازمیگردد و به سالهای پایانی جنگ سرد میرسد.
همانگونه که ناتو بهدنبال راهحلی ارزان برای خنثیسازی پدافند شوروی در صورت وقوع درگیری بود، یک راهحل در قالب پروژهای به نام «پهپاد ضدرادار (DAR)» ارائه شد که در دههٔ ۱۹۸۰ توسط شرکت دورنیهٔ آلمان غربی با حمایت آمریکا توسعه یافت.
نمونهٔ اولیهٔ آن شباهت قابلتوجهی به «شاهد» امروزی دارد و بهعنوان پهپاد تهاجمی یکبارمصرف طراحی شده بود که میتوانست بر فراز خاک دشمن پرسه بزند، آرایههای راداری را شناسایی کرده و به آنها حمله کند.
این سامانه هرگز به خدمت گرفته نشد. با این حال، در شرکت صنایع هوافضای اسرائیل (IAI) جای گرفت که طرح مشابهی به نام «هارپی» را توسعه داد، که انواعی از آن هنوز هم بهکار گرفته میشوند.
اینکه این فناوری دقیقاً چگونه به ایران راه یافته، همچنان مبهم است. اما «فابیان هینتس»، کارشناس مستقل متخصص در سامانههای تسلیحاتی، گفت اولین پهپاد ایرانی که حداقل از نظر ظاهری با آن مطابقت داشت، «شاهد-۱۳۱» بود.
هینتس به نیوزویک گفت: «آن پهپاد، شاهد-۱۳۱ بود و آنها یک تغییر عمده در آن ایجاد کردند. به جای جستجوگر تشعشع، هدایت ماهوارهای - اساساً جیپیاس، گلوناس، بیدیو و این سامانهها - را در آن قرار دادند تا سامانه مانند یک موشک کروز کمهزینه عمل کند. شما مختصات هدف را وارد کرده و سپس به هدف حمله میکنید.»
هینتس افزود که در تلاشی به سرپرستی گروه صنایع هوایی شاهد وابسته به سپاه پاسداران، مهندسان ایرانی سپس «اقدام به بزرگنمایی کل سیستم، نصب موتور قویتر برای افزایش برد کردند - که رویکرد توسعهای بسیار رایجی است - و اینگونه شد که شاهد-۱۳۶ به وجود آمد.»
«علی باقری دولتآبادی»، استاد دانشگاه در ایران، توسعهٔ «شاهد» را به دستیابی ایران به نمونههای «هارپی» که اسرائیل از آن برای انجام حملات در سوریه استفاده میکرد، مرتبط دانست.
دولتآبادی به نیوزویک گفت: «ایران بر روی نمونههای اسرائیلی کار کرد و آنها را ارتقا داد. اولین رونمایی از این پهپادها در سال ۲۰۲۱ انجام شد.»
«شاهد-۱۳۶» توسط شرکت دولتی «صنایع هواپیماسازی ایران (هسا)» تولید میشود که کارخانهٔ اصلی آن - بهطور نسبتاً طعنهآمیزی - پیش از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ توسط شرکت آمریکایی تکسترون ساخته شده بود.
در مورد چگونگی نوآوری ایران در این سلاح، هینتس گفت که فرایند واقعی از نظر فناوری چیز زیادی نمیخواهد و از قطعات تجاری موجود در بازار استفاده میکند که حتی برای کشوری تحت تحریمهای بینالمللی نیز بهراحتی قابل تهیه است. او آن را «دموکراتیزه شدن حملهٔ دقیق عمقی»، «موشک کروز فقرا» نامید که قادر به حمله در برد تا ۲۰۰۰ کیلومتر است.
زادهٔ ضرورت
در مورد اینکه چرا ایران موفق به توسعهٔ چنین سکویی شد در حالی که کشورهای بسیار بزرگتر و ثروتمندتر بهراحتی میتوانستند این کار را انجام دهند، این تصمیم مسئلهای از سرِ ضرورت بود که ریشه در چالشهای گذشتهٔ جمهوری اسلامی در میدان نبرد داشت.
در دههٔ ۱۹۸۰، همزمان با توسعهٔ «DAR» در فاصلهٔ ۲۴۰۰ کیلومتری در آلمان غربی، ایران درگیر جنگ ویرانگری با عراق همسایه بود.
به گفته «استیون فلدستاین»، مقام سابق وزارت امور خارجه آمریکا که امروز همکار ارشد برنامهٔ دموکراسی، درگیری و حکومت در بنیاد کارنگی برای صلح بینالملل است، ایران در گیرودار درگیری و مسیر انقلابی جدید، «مجبور شد با دو واقعیت ناخوشایند روبهرو شود».
او به نیوزویک گفت: «به دلیل تحریمها و از دست دادن سرمایهٔ انسانی، راهی برای حفظ زیرساختهای نظامی موجود که بر اساس سکوهای گرانقیمت آمریکایی الگوبرداری شده بود، وجود نداشت.» همزمان، ایران «درگیر جنگی با عراق بود که ایران را ملزم میکرد برای مقابله با دشمن خود راهحلهایی بیابد.»
فلدستاین گفت: «این مشوقها، ایران را به سمت توسعهٔ برنامهٔ بومی پهپادها و موشکهای بالستیک سوق داد که بر آزمایش، جایگزینهای مقرونبهصرفه و طرحهای تکراری/تطبیقی متکی بود. تا اواسط دههٔ ۱۹۸۰، ایران اولین پهپاد مهاجر را توسعه داده بود و سال بعد، پهپاد اولیهٔ ابابیل را تولید کرد. در دهههای بعد، سرمایهگذاریهای آن در ساخت پهپاد به ثمر نشست.»
تعیین اولین استفاده از «شاهد-۱۳۶» دشوار است، اگرچه اعتقاد بر این است که مدلهای شاهد در اواخر دههٔ ۲۰۱۰ و اوایل دههٔ ۲۰۲۰ در زرادخانهٔ متحدان تهران، مانند جنبش انصارالله (حوثیها) در یمن، وجود داشته است. گمان میرود این سامانه در حملهٔ مرگبار ژوئیه ۲۰۲۱ به نفتکش «امتی مرسر استریت» و احتمالاً در دو حملهٔ سال ۲۰۱۹ به تأسیسات نفتی عربستان دست داشته است، که ایران هرگونه دخالت در همهٔ این حوادث را رد کرده است.
دولتآبادی تخمین زد که «پهپاد استفاده شده در عربستان احتمالاً مدل شاهد ۱۳۱ بوده است، نسخهٔ اولیهٔ این پهپاد که شباهت زیادی به شاهد ۱۳۶ دارد و فقط در اندازه با آن تفاوت دارد.»
پهپادهای شاهد تا سال ۲۰۲۲ به دست شبهنظامیان دیگر تحت حمایت ایران که در سوریه به نیروهای آمریکایی حمله میکردند، رسید. در همان سال، این سلاح با استفاده در اوکراین توسط روسیه، که نوع «گران» آن گاهی به کشورهای همسایهٔ ناتو سرایت کرده است، به شهرت بینالمللی رسید.
دولتآبادی گفت این درگیری بود که «به معروف شدن این پهپادها کمک کرد.» او گفت ایران در سال ۲۰۲۲ حدود ۲۴۰۰ فروند شاهد-۱۳۶ در اختیار روسیه قرار داد تا اینکه مسکو تولید نسخهٔ خود را با هماهنگی تهران آغاز کرد.
از آن زمان، ایران به توسعهٔ مدلهای جدید شاهد ادامه داده و آنها را در طول «جنگ ۱۲ روزه» با اسرائیل در ژوئن سال گذشته و همچنین در بحبوحهٔ جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران که در فوریه آغاز شد، آزمایش کرده است. در هر دو مورد، آنها خود را بهعنوان ابزاری قدرتمند ثابت کردند.
فلدستاین گفت: «آنچه شاهد را بسیار مؤثر میسازد، ترکیب قدرت تخریب قابلتوجه و دقت نسبی با مزایای هزینهای بسیار مطلوب است.»
او این سلاح را «نماد تغییرات گستردهتری که در میدان نبرد رخ میدهد - یعنی بازگشت انبوهسازی ارزانقیمت بهعنوان یک عامل استراتژیک در جنگ مدرن» دانست.
سلاحی در برابر تحریمها
سادگی «شاهد-۱۳۶» به نفع کشورهایی نیز عمل میکند که در برابر تحریمهای آمریکا آسیبپذیرند. واشنگتن بارها سعی کرده است با تحریم شرکتهای داخلی و خارجی ایران - از جمله در چین - که به کمک به تولید شاهد مظنون هستند، توانایی پهپادسازی تهران را مهار کند.
اما «جیمز پاتن راجرز»، مدیر اجرایی مؤسسهٔ سیاست فناوری بروکس در دانشگاه کرنل و یکی از بنیانگذاران گروه مطالعات جنگ انجمن مطالعات بینالمللی بریتانیا، استدلال کرد که تحریمهای آمریکا بهجای منصرف کردن تهران، احتمالاً «ایران را به سمت ایجاد پایگاه تولیدی بومی و غیرمتمرکز سوق داده است که بتواند در برابر فشارهای خارجی مقاومت کند.»
راجرز به نیوزویک گفت: «بهجای اتکا به زنجیرههای تأمین نظامی پیچیده، ایران شاهد را حول محور قطعات دوکاربردهٔ موجود در بازار و شبکههای تولید مقاوم طراحی کرده است. دسترسی به نوآوریهای الکترونیک و تولیدی چین نیز به تقویت آن زنجیرههای تأمین کمک کرده و به ایران اجازه میدهد علیرغم تحریمهای مداوم، این سامانهها را در مقیاس انبوه تولید کند.»
حتی اقدامات مستقیمتری مانند کارزار هوایی آمریکا و اسرائیل با هدف نابودی توانایی صنعتی-نظامی ایران نیز بهنظر نمیرسد که تولید را بهطور قابلتوجهی مختل کرده باشد، که گزارشهای آمریکا نشان میدهد از زمان آتشبس آوریل افزایش یافته است.
بهنظر میرسد «شاهد» در تصمیم آمریکا برای جستجوی آتشبس نقش مؤثری داشته است، زیرا ایران هزاران پهپاد را بهسوی اسرائیل، کشورهای عربی میزبان پایگاههای نظامی آمریکا و کشتیهایی که جرئت عبور از تنگهٔ هرمز - گلوگاه تجارت نفت و گاز - را داشتند، پرتاب کرده بود.
راجرز اشاره کرد که ماهیت «شاهد» که «ارزان، نسبتاً ساده برای ساخت و طراحی شده برای تولید انبوه» است، خود را به استراتژی نوظهوری وامداده است که استفاده از سکوهای دفاعی زمانی مشهوری مانند پاتریوت را ناپایدار میکند، که هزینهٔ رهگیرهای آن تقریباً ۴ میلیون دلار برای هر کدام است.
راجرز گفت: «پهپادهای سبک شاهد بهطور فزایندهای در حملات هماهنگ انبوهی استفاده میشوند که برای غلبه بر پدافند هوایی از طریق حجم عظیم طراحی شدهاند. بههمین دلیل است که شاهد بسیار تأثیرگذار شده است.»
او افزود: «این نشان داده است که همیشه برای داشتن تأثیر استراتژیک به سلاحهای بسیار پیچیده نیاز ندارید - گاهی اوقات کمیت، همراه با تاکتیکهای درست، کافی است. جای تعجب نیست که کشورهای دیگر اکنون بهدنبال کپیبرداری یا خرید مجوز این طرح هستند.».
اما دولتآبادی با توجه به اشاعهٔ چنین فناوری، احساس کرد که ظهور چالشگران جدید در آینده اجتنابناپذیر است.
دولتآبادی گفت: «البته، بهنظر میرسد که این قابلیتها فقط تا زمانی دوام خواهند آورد که سلاحهای دفاعی بتوانند آنها را بیاثر کنند. ما شاهد رشد شگفتانگیز فناوریهای نظامی و سلاحهای الکترونیکی هستیم و نمیتوانیم انتظار داشته باشیم که این سلاحها در بلندمدت اثربخشی فعلی خود را داشته باشند.»/ تابناک