فضای مجازی، چالش تربیتی خانواده‌ها
به گزارش «راهبرد معاصر»؛ یکی از مهم‌ترین موضوعات روز خانواده‌ها، فضای مجازی است. این فضا به‌ویژه پس از دوران شیوع کرونا، نقش و نفوذ بسیار بیشتری یافته و به یکی از رقبای جدی خانه و مدرسه در تربیت فرزندان تبدیل شده است. اگر والدین برای فرزندان فضای واقعیِ مناسب، بازی، گفت‌وگو و تعامل فراهم نکنند، طبیعی است کودک و نوجوان بیشتر به گوشی و اینترنت پناه ببرد.
یکی از نکات مهم تربیتی این است که باج دادن با تشویق کردن فرق دارد
راه‌حل اصلی در این زمینه، قانون‌گذاری منطقی در خانه و بالا بردن سواد رسانه‌ای والدین است. خانواده باید برای استفاده از گوشی زمان مشخص، قوانین روشن و نظارت معقول داشته باشد. همچنین لازم است والدین بدانند فرزندشان در چه برنامه‌هایی حضور دارد، چقدر زمان صرف و چه محتوایی دریافت می‌کند. اگر فضای مجازی بدون مدیریت رها شود، می‌تواند زمینه‌ساز آسیب‌های اخلاقی، روانی، هویتی و حتی سیاسی باشد.
نقش مادر در خانواده، صرف‌نظر از جنسیت فرزندان، از چند جهت بسیار مهم است. البته مادر نسبت به فرزند دختر و پسر وظایف متفاوتی دارد؛ اما در کلیت، یکی از مهم‌ترین نقش‌های وی همدلی و همراهی است. معمولاً مادر محرم راز فرزندان است و آن‌ها اگر نکته یا مسئله‌ای داشته باشند، ابتدا با وی در میان می‌گذارند. علت این موضوع، عاطفه، صبوری و ظرفیت شنیداری‌ای است که بیشتر در مادران دیده و باعث می‌شود فرزندان بتوانند بیشتر به وی تکیه کنند.
مهم‌ترین نقش مادر، الگوسازی رفتاری است. پیش از آنکه مادر بخواهد چیزی را به فرزندان آموزش بدهد، رفتارش به‌عنوان الگو اثر می‌گذارد. فرزندان در سال‌های کودکی و اوایل نوجوانی، به‌شدت از والدین به‌ویژه مادر الگوبرداری می‌کنند. در این دوران، اگر مادر با رفتار، گفتار، عبادت، حجاب، نماز و سبک زندگی خود الگوی مناسبی ارائه کند، فرزندان نیز به همان سمت سوق می‌یابند. به همین دلیل، آموزش در قالب داستان، خاطره و روایت اثرگذاری زیادی دارد.
چرا بعضی فرزندان در نوجوانی از مسیر خانواده فاصله می‌گیرند؟
اگر پیش از نوجوانی، پدر و مادر با فرزند خود به صمیمیت و رفاقت واقعی نرسیده باشند، دوران نوجوانی می‌تواند به دوره‌ای از عصیان و فاصله گرفتن از آرمان‌های خانواده تبدیل شود. این موضوع فقط مربوط به خانواده مذهبی یا غیرمذهبی نیست؛ بلکه در هر خانواده‌ای رخ می‌دهد. اما اگر رابطه عاطفی و گفت‌وگویی درستی از قبل شکل گرفته باشد، نوجوانی بیشتر به دوره تثبیت ارزش‌های خانواده تبدیل می‌شود.
البته عوامل دیگری هم نقش دارند؛ ازجمله پایبندی واقعی یا ظاهری والدین به باورهای دینی، پرهیز از سخت‌گیری‌های غیرمنطقی، تأثیر اقوام و نزدیکان و مهم‌تر از همه دوستان و گروه همسالان. از حدود ۱۳ تا ۱۴ سالگی، دوستان برای نوجوان بسیار اثرگذار می‌شوند و گاهی نقش محرم راز و منبع پاسخ‌گویی به پرسش‌هایش را پیدا می‌کنند؛ بنابراین خانواده باید مراقب محیط ارتباطی فرزند باشد.
تفاوت باج و تشویق در تربیت
یکی از نکات مهم تربیتی این است که باج دادن با تشویق کردن فرق دارد. باج، یعنی از قبل برای انجام کار شرط بگذاریم؛ به عنوان نمونه بگوییم اگر نماز بخوانی، برایت هدیه می‌خرم. این روش، اثر تربیتی پایدار ندارد و حتی امکان دارد نتیجه معکوس بدهد. اما تشویق یعنی بعد از انجام کار خوب، بدون قرار قبلی، از فرزند قدردانی کنیم و اگر لازم بود، به وی پاداش بدهیم.
تشویق در تثبیت رفتارهای مثبت بسیار مؤثر است، اما باج دادن می‌تواند تربیت را خراب کند. خانواده اگر این دو را از هم جدا کند و در عین محبت، قانون‌مند و آگاه باشد، در تربیت فرزند موفق‌تر خواهد بود.