جاده ابریشم فضایی/ نفوذ راهبردی و فرازمینی چین

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ فضا دیگر محدود به اکتشافات علمی و پرتاب ماهواره نیست؛ بلکه به یکی از برجسته‌ترین عرصه‌های رقابت ژئوپلیتیکی بین قدرت‌های بزرگ تبدیل شده است. در حالی که رقابت بین چین و آمریکا زمانی به تجارت، فناوری، هوش مصنوعی و نیمه‌هادی‌ها محدود می‌شد، اکنون به فضا گسترش یافته و به رکن اصلی معادلات نفوذ اقتصادی، نظامی و فناوری تبدیل شده است.

استقرار گسترده استارلینک نگرانی‌های فزاینده‌ای را در پکن ایجاد کرده است

واشنگتن امروزه حضور خود را به وسیله شبکه‌های ماهواره‌ای تجاری و نظامی، به ویژه «استارلینک» متعلق به «اسپیس ایکس»، تقویت کرده است، در حالی که پکن سرمایه‌گذاری‌های خود را در آنچه «جاده ابریشم فضایی» شناخته می‌شود، به عنوان یکی از مهم‌ترین شاخه‌های ابتکار کمربند و جاده و ابزاری برای افزایش نفوذ فناوری و راهبردی خود در ورای مرزهایش، بر اساس این اعتقاد که هر کسی که فضا را کنترل کند، نفوذ فزاینده‌ای بر روی زمین دارد، افزایش داده است.

رقابت بین پکن و واشنگتن در فضا به طور فزاینده‌ای اهمیت می‌یابد و گزارش‌های اخیر نشان می‌دهد چین در حال تسریع توسعه برنامه فضایی است که به طور فزاینده‌ای به شرکت‌های فضایی تجاری وابستگی دارد و تلاش می‌کند مدلی را که به وسیله استارلینک اسپیس ایکس به دست آمده است، تکرار کند. این گزارش‌ها تأیید می‌کنند پکن دیگر صرفاً به شرکت‌های دولتی وابسته نیست، بلکه در حال افزایش بخش فضایی تجاری و قادر به توسعه موشک‌های قابل استفاده مجدد، تولید هزاران ماهواره و ایجاد شبکه‌های اینترنتی ماهواره‌ای است که با سلطه آمریکا رقابت می‌کند.

این روند نشان‌دهنده تغییر در راهبرد چین است. چین به جای رقابت صرف با آمریکا به وسیله برنامه‌های سنتی دولتی، به دنبال به‌کارگیری شرکت‌های خصوصی به عنوان ابزاری برای افزایش نفوذ جهانی خود است. چین اعتقاد دارد مشارکت بخش خصوصی به تسریع نوآوری، کاهش هزینه‌های پرتاب و افزایش رقابت‌پذیری جهانی کمک می‌کند.

استقرار گسترده استارلینک نگرانی‌های فزاینده‌ای را در پکن ایجاد کرده است، زیرا تسلط شبکه اینترنت ماهواره‌ای آمریکایی را به عنوان اهرمی برای واشنگتن می‌داند که فراتر از حوزه اقتصادی، شامل مدیریت بحران‌های نظامی و تأمین ارتباطات و اطلاعات در مناطق جنگی می‌شود. در نتیجه، پکن به دنبال ساخت سامانه ماهواره‌ای موازی برای کاهش وابستگی جهانی به فناوری آمریکایی است.

گرچه شرکت‌های چینی طبق یک مدل تجاری فعالیت می‌کنند، به این معنی که هدف آنها ارائه خدمات نظامی نیست، اما از حمایت قابل توجه دولت برخوردارند که منعکس کننده دیدگاه چینی مبتنی بر ادغام بخش خصوصی برای دستیابی به اهداف راهبردی است.

از آنجایی که جاده ابریشم فضایی بخشی از ابتکار کمربند و جاده است، پکن به دنبال اتصال کشورها به وسیله ماهواره‌ها و شبکه‌های ارتباطی فضایی است و خدمات اینترنت ماهواره‌ای، ناوبری، سنجش از دور و تصویربرداری فضایی را برای کشورهای شریک فراهم می‌کند، در نتیجه وابستگی آنها به زیرساخت‌های غربی را کاهش می دهد و توانایی واشنگتن را در استفاده از فناوری به عنوان ابزاری برای فشار یا تحریم کم می‌کند.

با وجود این، گسترش نفوذ چین در خدمات اینترنتی و ناوبری، یا آنچه که به عنوان جاده ابریشم فضایی شناخته می‌شود، باعث نگرانی در آمریکا شده است، که گسترش چین را به عنوان چالش مستقیم برای منافع راهبردی خود می‌بیند. آمریکا معتقد است گسترش زیرساخت‌های فضایی چین می‌تواند به پکن قابلیت‌های پیشرفته اطلاعاتی و نظامی و وابستگی بین‌المللی به فناوری آمریکایی را کاهش دهد. بنابراین، واشنگتن اقدامات و تحریم‌های خود را با دلایل امنیت ملی و حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی توجیه می‌کند.

رقابت بین چین و آمریکا در فضا فراتر از رقابت فناوری صرف، به عنصری محوری در تغییر شکل نظم بین‌المللی تبدیل خواهد شد

برای مثال، ماهواره‌های مدرن نقش‌هایی را ایفا می‌کنند که بسیار فراتر از اینترنت هستند، از جمله شناسایی، تصویربرداری با وضوح بالا، موقعیت‌یابی و هدایت موشک. بنابراین، آمریکا با نگرانی به گسترش قابلیت‌های فضایی چین نگاه می‌کند.

این رقابت در جریان درگیری آمریکا و ایران، زمانی که اهمیت ماهواره‌های تجاری در ارائه تصاویر و داده‌های جغرافیایی آشکار شد، جنبه عملی به خود گرفت. در حالی که واشنگتن شرکت‌های تصویربرداری ماهواره‌ای چینی را به کمک غیرمستقیم به تهران متهم می‌کرد، پکن این اتهامات را رد کرد و آنها را دارای انگیزه سیاسی دانست. با وجود این، تحولات نشان داد رقابت فضایی دیگر صرفاً اقتصادی یا فناوری نیست، بلکه با درگیری‌های نظامی و ژئوپلیتیکی در هم تنیده شده است.

گرچه استارلینک هنوز از نظر تعداد ماهواره‌ها و تجربه عملیاتی در بخش فضایی جهان پیشروست، اما شاخص‌ها نشان می‌دهند چین به سرعت در حال کاهش این شکاف است. این به آن معنا نیست که پکن به زودی جای واشنگتن را خواهد گرفت، اما رقابت از قبل وارد مرحله جدیدی شده است که در آن فضا دیگر قلمرو انحصاری قدرت‌های سنتی یا سازمان‌های دولتی نیست، بلکه عرصه‌ای رقابتی برای شرکت‌های تجاری است که از دیدگاه‌های ملی راهبردی پشتیبانی می‌شوند.

به نظر می‌آید رقابت بین چین و آمریکا در فضا فراتر از رقابت فناوری صرف، به عنصری محوری در تغییر شکل نظم بین‌المللی تبدیل خواهد شد. هر ماهواره جدیدی که به مدار پرتاب می‌شود، نه تنها دستاورد فناوری، بلکه گسترش نفوذ سیاسی، اقتصادی و نظامی را نیز نشان می‌دهد. با افزایش تراکم فضا و همپوشانی کاربردهای غیرنظامی و نظامی، هرگونه حادثه مداری می‌تواند به بحران بین‌المللی تبدیل شود. کشورهای جهان خود را با انتخاب‌های راهبردی دشوار بین دو ساختار فضایی رقیب روبرو خواهند یافت و «جاده ابریشم فضایی» به یکی از برجسته‌ترین مضامین رقابت جهانی در دهه‌های آینده تبدیل می‌شود.