نقش راهبردی ایران در دیپلماسی غذایی جهان

به گزارش «راهبرد معاصر»؛ در جهان معاصر امنیت غذایی دیگر تنها موضوع اقتصادی یا کشاورزی صرف نیست؛ بلکه به یکی از ارکان بنیادین «امنیت ملی» و «ثبات بین‌المللی» تبدیل شده است. با پیش‌بینی رسیدن جمعیت جهان به مرز ۹ میلیارد نفر تا سال ۲۰۵۰، چالش‌های تأمین منابع زیستی ابعاد پیچیده‌ای یافته است. تغییرات اقلیمی بی‌سابقه، خشکسالی‌های پیاپی و تنش‌های ژئوپلیتیکی که زنجیره‌های تأمین را مختل کرده‌اند، دسترسی به غذای سالم و کافی را به دغدغه اصلی دولت‌ها بدل گشته است.

روسیه با بهره‌گیری از وسعت سرزمینی و منابع عظیم آبی، به دنبال تثبیت جایگاه خود به عنوان «انبار غله جهان» است

بحران‌های اخیر نشان داد که وابستگی به مسیرهای سنتی و سیستم‌های مالی متمرکز غربی، چگونه می‌تواند امنیت سفره‌های مردم را در دورافتاده‌ترین نقاط جهان به مخاطره اندازد. در این میان، ظهور قدرت‌های نوظهور در قالب بلوک‌هایی نظیر «بریکس» (BRICS)، نویدبخش بازتعریف معادلات قدرت در حوزه غذا و شکستن انحصار سنتی بر بازارهای کالاهای اساسی است.

چشم‌انداز جهانی و رقابت بر سر منابع؛ طرح‌های کلان قدرت‌ها

کشورهای پیشرو در اقتصاد جهانی با درک حساسیت موضوع، نقشه‌های راه بلندپروازانه‌ای را برای تضمین آینده خود تدوین کرده‌اند. چین به عنوان بزرگترین مصرف‌کننده محصولات کشاورزی، راهبرد «خودکفایی حداکثری» را با سرمایه‌گذاری‌های عظیم در زیرساخت‌های کشاورزی آفریقا و آسیای مرکزی ترکیب کرده، طرح «کمربند و جاده» چین اکنون ابعاد کشاورزی به خود گرفته و به دنبال ایجاد زنجیره‌های تأمین اختصاصی است. هند با تکیه بر «سکوی تحقیقات کشاورزی بریکس» و تمرکز بر فناوری‌های دیجیتال در کشاورزی (Digital Agriculture Mission)، به دنبال ارتقای بهره‌وری کشاورزان خرد است که ستون فقرات تولید غذا در کشورهای در حال توسعه محسوب می‌شوند.

روسیه با بهره‌گیری از وسعت سرزمینی و منابع عظیم آبی، به دنبال تثبیت جایگاه خود به عنوان «انبار غله جهان» و پیشنهاد جسورانه برای تأسیس «بورس غلات بریکس»، گامی راهبردی برای پایان دادن به سلطه دلار و نهادهای قیمت‌گذاری غربی نظیر بورس شیکاگو بر بازار مواد غذایی است. این طرح‌ها به وضوح نشان‌دهنده گذار از یک نظام تک‌قطبی و شکننده به یک نظام چندقطبی و مقاوم در مدیریت منابع زیستی جهان است؛ نظامی که در آن همکاری‌های منطقه‌ای جایگزین وابستگی‌های استعماری می‌شود.

بریکس؛ مرکز ثقل جدید امنیت غذایی و حکمرانی جنوب جهانی

حضور کشورهایی که نیمی از جمعیت جهان و بیش از ۴۰ درصد تولید غلات دنیا را در اختیار دارند، بریکس را به قدرتمندترین بلوک در حوزه امنیت غذایی تبدیل کرده است. این گروه اکنون فراتر از یک باشگاه اقتصادی، به عنوان «چتر حمایتی» برای کشورهای در حال توسعه عمل می‌کند. هدف اصلی بریکس در این حوزه، جلوگیری از «سلاح‌سازی غذا» (Food Weaponization) توسط قدرت‌های سلطه‌گر است.

تأکید بر استفاده از ارزهای محلی در مبادلات کشاورزی، ایجاد بانک بذر مشترک و توسعه سیستم‌های هشدار زودهنگام برای بحران‌های غذایی، از جمله اقداماتی است که ثبات را به بازارهای جهانی بازمی‌گرداند. بریکس با ایجاد یک اکوسیستم مستقل به دنبال آن است که امنیت غذایی را از نوسانات ناشی از تحریم‌های مالی و بانکی مصون بدارد. در این چارچوب، هر عضو بر اساس مزیت‌های نسبی خود، قطعه‌ای از پازل بزرگ امنیت غذایی را تکمیل می‌کند.

جایگاه راهبردی ایران؛ پل ارتباطی و حلقه طلایی زنجیره تأمین

ایران با الحاق رسمی به بریکس، فصلی نوین را در دیپلماسی اقتصادی و کشاورزی خود آغاز کرده است. نقش ایران در این میان، نقشی چندبعدی، ژئوپلیتیک، بی‌بدیل و در سه محور اصلی قابل تحلیل است:

۱. شاهراه ترانزیتی و لجستیک (کریدور شمال-جنوب)

موقعیت جغرافیایی ایران به عنوان کوتاه‌ترین، ارزان‌ترین و امن‌ترین مسیر پیوند میان تولیدکنندگان بزرگ در شمال (روسیه و کشورهای آسیای مرکزی) و مصرف‌کنندگان عمده در جنوب (هند، کشورهای جنوب شرق آسیا و شرق آفریقا)، ایران را به «قلب تپنده لجستیک غذایی» بریکس تبدیل کرده است. توسعه بندر اقیانوسی چابهار و اتصال آن به شبکه ریلی بین‌المللی کلید تسهیل تجارت غلات و کالاهای اساسی در منطقه است. ایران می‌تواند به عنوان مرکز ذخیره‌سازی و بازتوزیع کالاهای اساسی بریکس در منطقه غرب آسیا عمل کند.

۲. ظرفیت‌های تولیدی و توانمندی‌های دانش‌بنیان

ایران با دارا بودن اقلیم‌های متنوع، ظرفیت بالایی در تولید محصولات راهبردی و باغی دارد. اما فراتر از تولید خام، توانمندی ایران در حوزه‌های «زیست‌فناوری کشاورزی»، «مدیریت هوشمند منابع آب» و «تولید بذرهای اصلاح‌شده»، ظرفیت عظیمی برای صادرات خدمات فنی و مهندسی به سایر اعضای بریکس ایجاد کرده است. شرکت‌های دانش‌بنیان ایرانی اکنون در لبه تکنولوژی‌های نوین کشاورزی قرار دارند که می‌تواند به افزایش تاب‌آوری کل بلوک بریکس در برابر تغییرات اقلیمی کمک کند.

۳. ابتکار همکاری‌های «جنوب-جنوب» و انتقال تجربه

پیشنهاد اخیر وزیر جهاد کشاورزی در اجلاس هند مبنی بر تقویت همکاری‌های جنوب-جنوب، نشان‌دهنده بلوغ دیپلماسی غذایی ایران است. ایران به دلیل دهه‌ها مقابله با تحریم‌های ظالمانه، تجربیات گرانبهایی در زمینه «مدیریت بحران» و «حفظ امنیت غذایی در شرایط اضطراری» دارد. انتقال این دانش به سایر کشورهای عضو که ممکن است با فشارهای مشابه مواجه شوند، ایران را به یک مرجع فکری و اجرایی در بریکس تبدیل کرده است.

فراتر از تولید خام، توانمندی ایران در حوزه‌های «زیست‌فناوری کشاورزی»، «مدیریت هوشمند منابع آب» و «تولید بذرهای اصلاح‌شده»، ظرفیت عظیمی برای صادرات خدمات فنی و مهندسی به سایر اعضای بریکس ایجاد کرده است

ایران در قلب تصمیم‌سازی بریکس؛ فراتر از یک عضو عادی

حضور فعال وزیر جهاد کشاورزی در اجلاس وزرای کشاورزی بریکس در هند و تأکید وی بر اینکه ایران نه صرفاً به عنوان یک عضو، بلکه به عنوان یک «بازیگر اثرگذار» در تدوین استانداردهای نوین امنیت غذایی مشارکت می‌کند، حامل پیامی راهبردی است. ایران با مخالفت صریح با اعمال تحریم‌های یک‌جانبه بر بخش کشاورزی و نهاده‌های دامی، به دنبال آن است که امنیت غذایی را به عنوان یک «حق بنیادین بشری» از بازی‌های سیاسی جدا کند. این موضع اصولی، جایگاه اخلاقی و دیپلماتیک ایران را در میان کشورهای در حال توسعه به شدت تقویت کرده است.

ایران در اجلاس بریکس بر ضرورت ایجاد «صندوق مشترک حمایت از کشاورزان خرد» و «توسعه زنجیره‌های ارزش منطقه‌ای» تأکید ورزیده است. این رویکرد نشان می‌دهد که ایران به دنبال بازی برد-برد است که در آن امنیت غذایی ملی با امنیت غذایی جهانی پیوند می‌خورد.

چالش‌ها و ضرورت‌های تحول داخلی

علیرغم ظرفیت‌های عظیم بین‌المللی، بهره‌برداری کامل از فرصت بریکس نیازمند برنامه‌ریزی دقیق در داخل کشور است. نوسازی زیرساخت‌های حمل‌ونقل ریلی، توسعه ظرفیت سیلوها و انبارهای مکانیزه در بنادر، و انطباق استانداردهای بهداشتی و کیفی با معیارهای جهانی بریکس، از جمله ضرورت‌هایی است که باید در اولویت قرار گیرد. همچنین، پیوند زدن بخش خصوصی کشاورزی ایران با بازارهای بزرگ بریکس، مستلزم تسهیل قوانین تجاری و ارزی است.

نتیجه‌گیری؛ به سوی حکمرانی نوین و عادلانه غذایی

امنیت غذایی در آینده جهان، محصول انزوا یا خودکفایی مطلق نخواهد بود، بلکه نتیجه همکاری‌های راهبردی و هوشمندانه منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای است. ایران با درک درست از تغییر هندسه قدرت جهانی و افول نظام‌های تک‌قطبی، جایگاه خود را در قلب یکی از مهم‌ترین بلوک‌های تصمیم‌ساز جهان تثبیت کرده است.

نقش ایران به عنوان «حلقه وصل زنجیره تأمین» و «پیشرو در دیپلماسی غذایی جنوب-جنوب»، نه تنها امنیت سفره ایرانیان را در برابر تکانه‌های خارجی تضمین می‌کند، بلکه ایران را به عنوان ستون ثبات‌بخش در بازار جهانی غذا معرفی می‌نماید. یادداشت حاضر نشان داد که امنیت غذایی، میدانی است که در آن جغرافیا، دیپلماسی و دانش ایرانی در هم می‌آمیزند تا نه تنها منافع ملی را حفظ کنند، بلکه آینده‌ای روشن‌تر و عادلانه‌تر برای امنیت زیستی جهان رقم بزنند. ایران امروز، دیگر یک تماشاگر در معادلات جهانی نیست، بلکه معمار بخشی از نظم نوین جهانی در حوزه حیاتی غذاست.