سد ایلیسو ترکیه و تبعات زیست‌محیطی آن بر منطقه-راهبرد معاصر
خبر خوش وزیر آموزش و پرورش درباره اجرای رتبه‌بندی معلمان + جزئیات نوشیدنی ضد پیری کشف شد بازیکن استقلال به هوادار پیوست ژنرال صهیونیستی: ایران توانایی نظامی و پهپادی بالایی دارد واکنش بهادری جهرمی به لایحه رتبه بندی معلمان آیت الله رئیسی:‌ سلامت نظام اداری از مسائل ضروری است ورود سامانه بارشی جدید به کشور ادارات خوزستان فردا شنبه ۹ بهمن ۱۴۰۰ تعطیل است؟ آخرین اخبار از نقل و انتقالات استقلال جزئیات نامه دولت به مجلس و شورای نگهبان در مورد طرح رتبه‌بندی معلمان رتبه رسانه رژیم اسرائیل حمله سایبری را تایید کرد پوستر| شهید سلیمانی برای آمریکا خطرناک‌تر از سردار سلیمانی است اروپا: مذاکرات در حال رسیدن به مرحله نهایی است امارات فرمان عقب‌نشینی در یمن را صادر کرد فرانسه: امکان حصول توافق در وین وجود دارد تاریخ ازدواج رونالدو و همسرش مشخص شد قهرمانی تیم ملی فوتسال بانوان ایران قهرمان در جام کافا روند درمان امیکرون تغییر کرد میزان ویتامین D لازم برای مقابله با کرونا چقدر است؟ واکنش کوثری به هک صداوسیما: منافقین عددی نیستند وقفه چند روزه در مذاکرات وین ‌‌آیت الله رئیسی: هیچ دستگاهی حق تصرف ساحل را ندارد‌/ شرایط را به نفع مردم تغییر می‌دهیم امیرعبداللهیان: پوتین در سه ساعت مذاکره با احترام کامل و ویژه رفتار کرد ستاره استقلال فسخ می کند؟ جزئیات یارانه و دهک بندی در 1401 + مشمولان بنت: اجازه انجام مذاکرات با فلسطینی‌ها را نمی‌دهم وضعیت حداقلی بگیران بازنشستگان تامین اجتماعی واکنش معاون امنیتی وزارت کشور به تجمع غیر قانونی در مرز ایران با افغانستان مربی پرسپولیس: واقعا خسته شده‌ام و توان اداره کار را ندارم رایزنی تلفنی امیرعبداللهیان با وزیر خارجه جمهوری آذربایجان وزرای خارجه آلمان و روسیه درباره روند پیشرفت مذاکرات وین رایزنی کردند ادعای ند پرایس: پنجره فرصت‌ها برای توافق هسته‌ای در حال بسته شدن است افزایش حقوق بازنشستگان در ۱۴۰۱ به کجا رسید؟ امیرعبداللهیان: اراده ایران برای رسیدن به توافق خوب، پایدار و قابل اتکا قطعی است رایزنی دوجانبه باقری و مورا در وین در نشست ۳ساعته نمایندگان مجلس با رئیس‌جمهور چه گذشت؟ آخرین وضعیت جاده‌ها امروز ۸ بهمن ۱۴۰۰ خاتمی: تمامی تحریم‌ها باید بصورت دائمی لغو بشود ضربه دوم «عصای موسی» به رژیم صهیونیستی کاهش قیمت مسکن در مناطق شمالی تهران آیت الله رئیسی: دولت با نگاه کارشناسی مسائل مربوط به زنان و خانواده را پیگیری می‌کند مسجدی: تهران و ریاض اراده سیاسی برای حل مشکلات دارند رنگ‌بندی جدید شهرهای قرمز، نارنجی و زرد کرونا امروز جمعه ۸ بهمن ۱۴۰۰+ تهران در وضعیت نارنجی و ۷ شهر قرمز دستمزد کارگران در ۱۴۰۱ چقدر می‌شود؟ سامانه بارشی جدید در راه است+ ادامه بارش برف و باران توضیحات عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس درباره تفاهم‌نامه ایران و چین جلسات قالیباف با آیت الله رئیسی درباره حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی سه پیشنهاد وزیر اقتصاد به کمیسیون تلفیق برای حمایت از بورس دستور مهم اژه‌ای برای اعطای عفو و آزادی مشروط/خط و نشان رئیس قوه قضائیه‌ دستور فوری رئیس‌جمهور برای احیای کارخانه پوشش قیمت دلار و یورو و نرخ ارز امروز ۸ بهمن ۱۴۰۰ + جدول رئیس‌جمهور وارد گیلان شد کدام نوع ماسک برای پیشگیری از اومیکرون موثر است؟ هرگز این موقع پنیر نخورید رونمایی از گوشی جدیدی که رقیب سامسونگ می‌شود چگونگی آموزش حضوری دانشجو معلمان دانشگاه شهید رجایی برای ترم جدید سرپرست مرکز امور اداری آموزش و پرورش منصوب شد+ سوابق اسامی واکسن‌های تائید شده برای واکسیناسیون کودکان 9 تا 12 سال «متری شیش و نیم» نامزد اسکار سینمای فرانسه شد آیت الله گرایلی استاد عالی حوزه علمیه مشهد درگذشت+ بیوگرافی تاکید رئیس قوه قضائیه بر حفظ آبروی خانواده متهمین چرا استیضاح وزیر صنعت، معدن و تجارت اعلام وصول نمی‌شود؟ علت درد شدید صورت چیست؟ خبر مهم درباره مالیات بر حقوق معلمان در ۱۴۰۱ انتقاد فرهنگیان بازنشسته از عدم تصویب همسان سازی حقوق و رتبه بندی معلمان نظر مجلس درباره انتقال سوابق بیمه بازنشستگی بین صندوق‌های بازنشستگی ابلاغیه دولت برای حمایت از بازار سرمایه پلی بک محسن ابراهیم زاده در کنسرت کیش جنجالی شد+ فیلم چرا خدا جهنم را خلق کرده است؟ میربانی «چهل تیکه» از اربابِ پس از باران آیا می‌توان از اموال کسی که خمس نمی‌دهد استفاده کرد؟ واکنش رامبد جوان به انتقادها/ به من میگن بی دغدغه! + فیلم تاکید رئیس جمهور بر تبیین فعالیت‌های دولت برای امیدآفرینی و نشاط در جامعه ثبت نام سفر به سوریه از امروز ۶ بهمن ۱۴۰۰+ هزینه سفر، نحوه و لینک ثبت نام سفر به سوریه پژمان جمشیدی جایگزین امیر مهدی ژوله در خنداننده شو شد+ زمان اعلام نتایج مرحله دوم خنداننده شو ۳ پرتو کرمانشاهی درگذشت+ بیوگرافی اینفوگرافیک | روند واکسیناسیون در ایران انتقاد خواننده قدیمی از همایون شجریان بازیگران فصل سوم جوکر در کنار همسر و فرزندانشان+ عکس مهدی صبایی بازیگر سریال سلمان فارسی شد عکس زیرخاکی صداپیشه جناب‌خان پایان عجیب سریال جزیره صدای مخاطبان را در آورد ویدیو | از کرملین تا کرمان اینفوگرافیک| ایران، هفدهمین کشور موفق جهان در واکسیناسیون کرونا اینفوگرافیک| فرار مغز‌ها اینفوگرافیک| عربستان مشتری اصلی تسلیحات آمریکاست لوح| گمنام در خاک، معروف در افلاک اینفوگرافیک | دنیای دیجیتالی اینفوگرافیک| مراقب اومیکرون باشیم! اینفوگرافیک| دموکراسی در خطر فیلم| مرد ۸۰۰۰ میلیارد دلاری نماهنگ | پیروز میدان لوح | قهرمان اطلاع‌نگاشت | فتنه تحریم‌ساز ماجرای لغو مجوز صوت و تصویر «روبیکا»+ علت جزئیات تکمیلی نتایج شمارش آرای ریاست جمهوری 1400+ آمار دقیق نتیجه نهایی انتخابات مجلس خبرگان رهبری تهران 1400 نتایج انتخابات شورا‌ی شهر استان تهران ۱۴۰۰+ اسامی آرای آیت الله رئیسی در تهران چقدر بود؟ نتایج انتخابات شورای شهر اراک 1400 نتایج انتخابات شورای شهر قزوین 1400 نتایج انتخابات شورای شهر کرمانشاه 1400 آمار دقیق انتخابات ریاست جمهوری 1400 به تفکیک استان‌ها+ جدول نتایج انتخابات شورای شهر ایلام 1400 نتایج انتخابات شورای شهر قم 1400 نتایج انتخابات شورای شهر ساری 1400 نتایج انتخابات شورای شهر تبریز ۱۴۰۰ نتایج انتخابات شورای شهر سنندج ۱۴۰۰ نتایج انتخابات شورای شهر همدان 1400 نتایج نهایی انتخابات ریاست جمهوری 1400/ آیت الله رییسی برنده انتخابات سیزدهم جدی‌ترین تهدید سایبری فعلی علیه ایران چیست؟ حکمرانی داده‌ها در دنیای دیجیتال مصادیق مجرمانه محیط زیستی جدید در فضای مجازی اعلام شد جریمه سنگین اپل از سوی سازمان ضد انحصار روسیه آپدیت جدید «تلگرام» به جنگ با «کلاب هاوس» رفت کلاب هاوس هک شد/ افشای اطلاعات شخصی ۱.۳ میلیون کاربر سارا بهرامی مهمان این هفته برنامه همرفیق+عکس تأیید هک اطلاعات ۱۵ هزار کاربر آمریکایی ۱۴.۵ میلیون آمریکایی به اینترنت ثابت دسترسی ندارند درخواست ترامپ از ایالت‌های آمریکا درباره غول‌های فناوری افزایش ظرفیت لایو اینستاگرام وقتی عربستان ثروتمند و نفت‌خیز هم از اینفلوئنسرها مالیات می‌گیرد همسریابی در فضای مجازی و کلاهبرداری از مردم اقوام ایرانی «اقلیت» نیستند تیزر برنامه تلویزیونی منهای نفت با موضوع صنعت شیشه کریستال تیزر برنامه تلویزیونی منهای نفت با موضوع صنعت آرد و گندم تیزر برنامه تلویزیونی منهای نفت با موضوع صنعت دامپروری و دام گوشتی تیزر برنامه تلویزیونی منهای نفت با موضوع صنعت دانه های روغنی تیزر برنامه تلویزیونی منهای نفت با موضوع صنعت شیرینی و شکلات تیزر برنامه تلویزیونی منهای نفت با موضوع صنعت فرش تیزر برنامه تلویزیونی منهای نفت با موضوع صنعت نساجی تیزر برنامه تلویزیونی منهای نفت با موضوع صنعت چوب و مبلمان شکست استثناگرایی آمریکایی در عصر ترامپ به سمت دنیای پس از دلار پیش می رویم؟ خروج ترامپ از برجام؛ فشار حداکثری و نتایج حداقلی آیا عراق می تواند از نیروهای امریکایی خالی شود؟ مرگ ابوبکر البغدادی؛ کشته شدن سرکرده داعش چه پیامدی دارد؟ بازوهای نیابتی ایران در منطقه قدرتمندتر از همیشه درس‌های جنگ یمن برای اسرائیل وحدت میان جریان های سیاسی ایران در سایه سیاست فشار حداکثری آمریکا دولت پنهان در لبنان شکست سیاست فشار حداکثری ترامپ در قبال ایران/درهای مذاکره با ایران باز است طرح صهیونیست ها برای اشغال دره اردن رویای چین در هفتاد سالگی؛ خیلی دور، خیلی نزدیک سبک مبارزه تشکیلات خودگردان و اتحادیه اروپا برای حفظ کرانه باختری طرحی برای ایجاد یک سازه امنیتی در خاورمیانه تاریخ سری فشار اسرائیل برای حمله به ایران بررسی صنعت انیمیشن در منهای نفت/ ژاپن چگونه صنعت انیمیشن جهان را قبضه کرد؟ + فیلم منهای نفت: درآمد 16 هزار بشکه نفت تنها در یک سوله پرورش ماهی بررسی صنعت پرورش ماهی در مستند منهای نفت + تیزر بررسی صنعت لبنیات در مستند منهای نفت/ اشتغال یک میلیون نفری شیر و لبنیات منهای نفت: درآمد یک میلیارد دلاری پسته ایران/ هیچ کشوری توان تولید پسته مرغوب ایران را ندارد همه ابعاد تحریم؛ فرصت‌ها و تهدیدها تحریم‌ها به مبادلات ما با شرکت‌های کوچک اروپایی آسیبی نمی‌زند/ نرخ کنونی دلار بالاتر از نرخ واقعی آن است
راهبرد معاصر بررسی می‌کند؛

سد ایلیسو ترکیه و تبعات زیست‌محیطی آن بر منطقه

پیش‌بینی می‌شود که آبگیری کامل سد ایلیسو که برخی کارشناسان، حجم آن را 35 میلیارد تا 45 میلیارد مترمکعب تخمین می‌زنند؛ که معادل سه برابر بزرگ‌ترین سد ایران یعنی سد کرخه است، و گفته می‌شود که از ورود ۵۶ درصد منابع آب دجله به خاک عراق جلوگیری می‌کند و می‌تواند یک فاجعه محیط زیستی را برای ایران، عراق و سوریه رقم بزند.
جاوید منتظران؛ کارشناس حقوق بین الملل
تاریخ انتشار: ۱۲:۱۹ - ۲۹ آبان ۱۴۰۰ - 2021 November 20
کد خبر: ۱۱۰۳۹۳

سد ایلیسو ترکیه و تبعات وخیم زیست‌محیطی آن بر منطقه

 

به گزارش راهبرد معاصر؛ دولت ترکیه سرانجام سد ایلیسو را افتتاح نمود. سدی که برای آبگیری بر روی رود دجله در استان «ماردین» در این کشور ساخته‌شده است. با توجه به‌قرار گرفتن این سد در جنوب شرق ترکیه و احداث آن بر روی رود دجله که به خاک عراق سرازیر و آنجا را آبیاری می‌کند و سرانجام به تالاب هورالعظیم می‌رسد,‌ این سد برای عراق و ایران از اهمیت بالایی برخوردار بوده و محیط‌زیست این دو کشور را تحت تأثیر ویژه قرار خواهد داد. بر این اساس همواره در سال‌های اخیر، موضوع ساخت، افتتاح و آبگیری ترکیه از این سد، با اعتراضات رسمی و غیررسمی ایران و عراق همراه بوده است.

 

سد ایلیسو در راستای طرح گاپ

گاپ طرحی عمرانی است که بر اساس آن دولت ترکیه در نظر دارد مجموعه‌ای از سد و نیروگاه برق‌آبی را بر بخش بالايی رودخانه‌های دجله و فرات بسازد که از کوه‌های آناتولی مرکزی سرچشمه می‌گیرند و از جنوب شرقی آن کشور به‌سوی سوريه و عراق روان می‌شوند.

 

دولت ترکیه برای اجرای کامل اين طرح، سی سال زمان و 32 میلیارد دلار پول در نظر گرفته است. در اين طرح، 14 سد بر روی فرات، 8 سد بر دجله و درمجموع، 19 نیروگاه برقابی ساخته خواهد شد. پس از تکمیل، اين طرح قرار است 7/1 میلیون هکتار زمین کشاورزی را آبیاری و سالانه 55 میلیارد کیلووات ساعت برق تولید کند. نخستین سازه بزرگ که در اين طرح ساخته شد با تکمیل نهايی پروژه گاپ، ترکیه حدود 45 درصد آب رودخانه‌های دجله و فرات را کنترل خواهد کرد.

 

در این راستا سد ايلیسو نیز از مجموعه سدهای پروژه گاپ است که ساخت آن از سال 2006 آغاز گردید و افتتاح آن توسط رئیس‌جمهوری ترکیه حکایت نیز از پایان ساخت آن دارد. سدی که پس از سد آتاتُرک، دومین سد بزرگ ترکیه محسوب می‌شود.(1)

 

پیامدها و تبعات زیست‌محیطی سد ایلیسو

پیش‌بینی می‌شود که آبگیری کامل سد ایلیسو که برخی کارشناسان، حجم آن را 35 میلیارد تا 45 میلیارد مترمکعب تخمین می‌زنند؛ که معادل سه برابر بزرگ‌ترین سد ایران یعنی سد کرخه است، و گفته می‌شود که از ورود ۵۶ درصد منابع آب دجله به خاک عراق جلوگیری می‌کند می‌تواند یک فاجعه محیط زیستی را برای ایران، عراق و سوریه رقم بزند. چنانچهِ این اقدام، تبعات زیست‌محیطی فراوانی دارد. این سد می‌تواند برای ایران و سایر کشورهای منطقه تهدیدی جدی درزمینه کم‌آبی، از بین رفتن تنوع زیستی و‌ بحران ریز گردها باشد و همچنین از رونق افتادن کشاورزی و به دنبال آن مشکلات اقتصادی را نیز در پی داشته باشد.

 

با ساخت اين سد، 670 هزار هکتار زمین در عراق خشک خواهد شد و بحران‌های اجتماعی در اين کشور شکل خواهد گرفت که اين بحران‌ها بر ايران نیز بی‌تأثیر نیست؛ به اين صورت که بعد از خشک شدن زمین‌های کشاورزی عراق، ریز گردها در ايران به‌صورت چشمگیری افزايش پیدا می‌کند.

 

 در مورد تأثیر سدسازی‌های ترکیه و به‌ویژه سد ايلیسو بر اقلیم ايران می‌توان گفت؛ خشک شدن تالاب‌ها، مرگ‌ومیر بسیاری از گونه‌های دريايی، سیل مهاجرت‌های داخلی و کشورهای عراق و سوريه به سمت ايران و تشديد پديده حاشیه‌نشینی، تنها بخشی از خطراتی است که به دلیل ساخت سد ايلیسو توسط ترکیه گريبان گیر کشور ايران است. به‌علاوه سدسازی‌های کشور ترکیه، عامل اصلی خشک‌سالی مقطعی تالاب هورالعظیم بوده است و با ساخت سد ايلیسو که چندين برابر ظرفیت سدهای ساخته‌شده تا امروز ظرفیت نگهداری آب را دارد در سال‌های آينده، خشک‌سالی‌های بزرگ، افزايش ریز گردها در منطقه جنوب غربی و غرب ايران يکی از مشکلاتی زیست‌محیطی قابل‌توجه خواهد بود. اين موارد درنهایت باعث ايجاد بحران‌های اجتماعی در اين مناطق خواهد شد و درنتیجه سیل عظیمی از مهاجران کشورهای عراق و سوريه به سمت مرزهای ايران روانه می‌شود. اين مهاجرت‌ها شامل ايران نیز می‌شود و از شهرهای جنوب غربی مهاجرت‌های زيادی به ديگر شهرها خواهد شد. بنابراين پديده حاشیه‌نشینی تشديد می‌شود و معضل بعدی، نابودی تمدن ايران در جنوب غربی و غرب کشور است. در مورد تالاب هورالعظیم بايد افزود که یک‌سوم آن در ايران واقع‌شده و با احداث سد ايلیسو، اين تالاب به‌طور کامل خشک می‌شود و درنتیجه آبزيان اين تالاب از بین خواهند رفت و به‌تبع آن، تعداد زيادی از صیادان بیکار می‌شوند و نیمی از آب تجدید پذیر ايران از بین خواهد رفت و بیش از 23 استان در ايران بعد از احداث سد ايلیسو دچار پديده ریز گردها خواهند شد. تخريب محیط‌زیست ناشی از پروژه گاپ به‌اندازه‌ای است که محافل زیست‌محیطی داخل ترکیه هم اعتراض کرده‌اند. اين پروژه منجر به مشکلات زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی بسیاری برای کشورهای منطقه به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم می‌شود (2).

 

مسئولیت بین‌المللی ترکیه

در حال حاضر معاهدات و قواعد بین‌المللی كه به‌طور مستقيم مربوط به احداث سد و مسدودسازي مسير آب‌های فرامرزي كه بتوان به‌طور مستقيم مسئوليت دولت تركيه را در قبال سدسازی‌های غيراصولي و مخرب احراز و اثبات نمود، وجود ندارد. بلكه اين مسئوليت به‌صورت غيرمستقيم از اصول بنيادين حقوق بین‌الملل محیط‌زیست، مندرج در کنوانسیون‌های بین‌المللی، طرح مسئوليت بین‌المللی دولت ناشي از اعمال منع نشده و رويه قضايي قابل‌استخراج است.

 

عليرغم اصرار و ادعاي دولت تركيه مبني بر اينكه رودخانه‌های دجله و فرات رودخانه‌های بین‌المللی نيستند و آن‌ها نبايد تحت قوانين بین‌المللی قرار گيرند، با توجه به تعريفي كه از رودخانه بین‌المللی بر اساس بند اول - ماده يك كنوانسيون هلسينكي ١٩٩٢ و كنوانسيون مربوط به حقوق استفاده‌های غیر کشتیرانی از آبراه‌های بین‌المللی نيويورك ١٩٩٧، در زمره رودخانه‌های بین‌المللی و تحت حاكميت مشترك كشورهاي اين حوزه قرار می‌گیرد و بنابراين طبق تعاريف حقوقي موجود رودهاي دجله و فرات در زمره رودخانه‌های بین‌المللی قرار می‌گیرند و دولت تركيه نمی‌تواند به‌صورت یک‌جانبه و بدون مشورت و جلب رضايت كشورهاي پایین‌دست نسبت به تغييرات زیان‌بار زياد در جريان اين رودها اقدام كند و هرگونه اقدامي كه در اين رابطه موجب خسارت شديد به اين كشورها شود، بر اساس اصل الزام به مراقبت و پيشگيري از وقوع خسارت زیست‌محیطی، ارزيابي آثار زیست‌محیطی، استفاده منصفانه و معقول از آبراه، عدم آسیب‌رسانی جدي و اطلاع‌رسانی قبلي، مسئوليت بین‌المللی دولت تركيه را در پي خواهد داشت.

 

همچنين بر اساس بررسي اسناد و اصول بنيادین الزام‌آور براي دولت تركيه، می‌توان گفت که اين دولت در حال نقض تعهدات و يا روح مفاد آن‌ها به شرح ذیل است:

 

(الف) مجموعه‌ای گسترده از موافقت‌نامه‌ها، معاهدات و پروتکل‌های امضاشده با همسايگان خود در يك قرن گذشته مثل توافقنامه لوزان ١٩٢٣، پيمان دوستي و مودت ١٩٢٦، پروتكل همكاري فني و اقتصادي ١٩٨٠ و.. . كه در تمامي موارد به همكاري و اطلاع‌رسانی در استفاده از حوضه آبي اين رودها توافق شده است.

 

(ب) کنوانسیون‌های بین‌المللی در مورداستفاده مشترك از آب رودهاي بین‌المللی به‌ویژه كنوانسيون سازمان ملل متحد در مورداستفاده غیر کشتیرانی از آبراه‌های بین‌المللی كه تعهداتي بین‌المللی كلي براي همه كشورها حتي كشورهاي مثل تركيه كه كنوانسيون را تصويب نکرده‌اند به لحاظ بيان اصولي بنيادين حقوق بین‌الملل محیط‌زیست كه بعضاً هم به عرف بین‌الملل تبدیل‌شده و براي جامعه بین‌المللی الزام‌آور هستند، مانند:

 

- وظيفه استفاده منصفانه و معقول از آبراه بین‌المللی

- وظيفه همكاري با ديگر كشورهاي حوزه

- وظيفه عدم آسیب‌رسانی جدي به آبراه بین‌المللی

-وظيفه اطلاع‌رسانی به كشورهاي پایین‌دست ساحلي يا متأثر از آن

- وظيفه مذاكره و مشورت با دولت‌های پایین‌دست ساحلي يا متأثر از آن

- وظيفه ارزيابي تأثیرات زیست‌محیطی پروژه‌ها قبل از اجراي آن

 

(ج) نقض مفاد و روح كنوانسيون بیابان‌زدایی خصوصاً بند ب ماده ٩ كه از طرف‌های كنوانسيون خواسته است باروح همبستگي بین‌المللی و مشاركت، همكاري و هماهنگي را در سطوح منطقه‌ای، زیر منطقه‌ای و بین‌المللی بهبود بخشيده و منابع مالي، انساني، تشكيلاتي و فني را درجایی كه ضرورت دارد، متمركز نمايند. همچنين بند پ ماده ٤ كه بر همكاري زیر منطقه‌ای، منطقه‌ای و بین‌المللی بين كشورهاي مبتلابه درزمینه هاي حمايت محیط‌زیست كه مربوط به بیابان‌زایی می‌باشد. وجود اين عبارات بيانگر نقش مهم و اساسي اصل همكاري و حسن هم‌جواری است كه به عقيده كنوانسيون، حل معضل بیابان‌زایی تنها از طريق همكاري منطقه‌ای و بین‌المللی كشورهاي عضو قابل‌حل می‌باشد و كوتاهي و بی‌توجهی كشورهاي عضو در اين خصوص موجب مسئوليت آن‌ها خواهد شد، چراکه كنوانسيون به‌صراحت اعضاء را به همكاري براي مديريت پايدار منابع مشترك فرامرزي ملزم نموده است.

 

(د) ناديده گرفتن حق بر محیط‌زیست سالم و برخورداري از استاندارد مناسب زندگي براي توسعه جسمي، ذهني، روحي، اخلاقي و اجتماعي كه در كنوانسيون حقوق كودك، ميثاق بین‌المللی حقوق اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي و ميثاق بین‌المللی حقوق مدني و سياسي به رسميت شناخته‌شده است.

 

(ز) رعايت نشدن اصل پيشگيري و احتياطي توسط دولت تركيه با اتكاي به عدم رعايت و توجه به دستورالعمل بهترين شیوه‌ی اجراي پروژه‌های سدسازي در رودخانه‌های مشترك، ازجمله دستورالعمل‌های كه توسط مؤسسات مالي بین‌المللی مانند بانك جهاني و کمیسیون‌های بین‌المللی مانند كميته جهاني سدها، كميسيون جهاني آب و كميسيون بین‌المللی سدهاي بزرگ ارائه‌شده است.

 

علاوه براین، امكان طرح مسئوليت بین‌المللی دولت تركيه با عنوان مسئوليت مبتني بر تقصير كه ناشي از نقض اصول، مفاد و روح تعهدات بین‌المللی آن دولت در قبال کنوانسیون‌های حقوق بشري و زیست‌محیطی می‌باشد، تحت شرايطي و فراهم آوردن مقدماتي كه قبلاً بحث شد، می‌توان مسئوليت بین‌المللی دولت تركيه ناشي از فعالیت‌های مشروع يا منع نشده (سدسازي) را مطرح نمود (3).

 

جمع‌بندی و ارائه راهکار

طبق قواعد بین‌المللی، رودخانه‌های بین‌المللی به‌عنوان یک واحد اقتصادي محسوب می‌گردند که منابع آن متعلق به تمام کشورهاي هم‌جوار، چه در بالادست و چه در پایین‌دست آن می‌باشد.

 

ازآنجاکه ازنظر موقعیت هیدروپلتیکی، جمهوري اسلامی ایران، در موقعیت پایین‌دستی در سرچشمه رودخانه‌های مشترك با ترکیه قرارگرفته است، لذا بر دستگاه‌های مرتبط لازم است تا به موضوع سدسازی‌های ترکیه در بالادست این رودخانه‌ها و تأثیرات و تبعات ممکن و محتمل آن بر زیست محیط پایین‌دست، ورود نمایند.

 

ناگفته نماند که یکی از ضعف‌های غیرقابل‌جبران دستگاه‌های اجرایی کشور و مسئولان وقت وزارت امور خارجه، سازمان حفاظت محیط‌زیست و وزارت نیرو تاکنون، همین غفلت و انفعال در مقابل سدسازی‌های ترکیه بر روی رودخانه‌های بالادستی در سال‌های اخیر بوده است. این دستگاه‌ها متأسفانه در سال‌های اخیر با بی‌توجهی تمام از کنار این طرح‌های توسعه گرانه ترکیه گذشته‌اند و یا اصلاً به آن نپرداختند.

 

اما اکنون دیگر لازم و ضروری است که با بهره‌گیری از واقعیت‌های توسعه‌ی خودخواهانه و البته مخرب تركيه در حوزه منابع آبی رودخانه‌های مشترک و تأثیرگذاری آن بر زيست و حیات پایین‌دست منطقه، بدون تعلل و فوت وقت تبعات زیست‌محیطی سدسازی‌های ترکیه، توسط دستگاه‌های مرتبط ازجمله سازمان حفاظت محیط‌زیست، وزارت خارجه و وزارت نیرو، پیگیری گردیده و مواجهه فعالانه‌ای با سدسازی‌های ترکیه در رودخانه‌های بالادستی، در پیش‌گرفته شود.

 

در این میان ایران می‌تواند علاوه بر مذاكره و ديپلماسي فعال با طرف ترکیه‌ای، با بسيج تمام ظرفیت‌های حقوقي ازجمله انجام مطالعات تخصصي همه‌جانبه در حوزه مسئوليت بین‌المللی و حقوق بین‌الملل محیط‌زیست، راهي را در جهت دستيابي به يك برنامه راهبردي براي مقابله با معضلات ناشي از توسعه یک‌جانبه گرانه ترکیه، ایجاد نمايد (4) تا بتواند با تکیه‌بر آن، رفتار و اقدامات توسعه گرایانه ترکیه در بهره‌برداری از منابع آبی مشترک را اصلاح نماید.

 

 با توجه به موقعیت کاملاً متفاوت هیدروپلیتیکی ایران نسبت به همسایگان خود و نیز ازآنجاکه در شرایط امنیتی و سیاسی حاکم بر منطقه، حسن هم‌جواری با دولت ترکیه امری لازم است. لذا در شرایط کنونی فقدان موافقت‌نامه‌های دو یا چندجانبه میان ترکیه جمهوري اسلامی ایران و دیگر کشورهای هم‌جوار، درزمینه حفاظت از محیط‌زیست و مدیریت مشترك منابع آبی و محیط‌زیست آبراه‌های مشترك، توجه به مکانیسم‌ها و اصول و قواعد بین‌المللی ازجمله کنوانسیون 1997، در مقابله با اقدامات ترکیه گریزناپذیر بوده و ضرورت دارد که کنوانسیون و مکانیسم فوق به‌عنوان مبناي رفتار با ترکیه مدنظر قرار گیرد (5).

 

همچنین با توجه به اینکه سدسازی‌های کشور ترکیه، موضوعی دوجانبه میان ایران و ترکیه نیست بلکه اقدامی چندجانبه است که کشورهای سوریه و عراق را نیز دربرمی گیرد، لذا ازآنجاکه همه موافقت‌نامه‌ها در غرب آسیا به گونه‌ی دوجانبه بوده و تاکنون حتی یک کنوانسیون یا موافقت‌نامه چندجانبه در مورد بهره‌برداری از آب حوضه‌های آبی مشترك صورت نگرفته است، براین اساس ایجاد تشکیلات حقوقی مناسب نظیر ایجاد یک کنوانسیون بین‌المللی به‌عنوان یک مرجع حقوقی بین‌المللی، تا بتواند به‌گونه‌ای کارآمد و فراگیر، مسائل مربوط به چگونگی بهره‌برداری از آب حوضه‌های آبگیر مشترك میان کشورهای ایران و ترکیه و عراق و سوریه را نظارت و حل‌وفصل نماید، پیشنهاد می‌شود.

 

ارجاعات:

۱. محمدی، عباس، (1394)، نگاهی به طرح عظیم گاپ در ترکیه و آثار آن بر حوضه دجله و فرات ماهنامه آب جهان سبز، شماره‌های 4 و 5، ص 78-79

 

۲.مشهدی علی؛ اکبری، نرگس، (1398)، تهدیدها و تعهدات زیست‌محیطی دولت ترکیه در اجرای پروژه گاپ نسبت به آثار سوء زیست‌محیطی در ایران (ریز گردها)، مجله حقوقی بین‌المللی/ شماره 61 / پاییز زمستان 1398 ص 313

 

۳. رضائي، علي؛ جلاليان، عسكر، (1397)، مسئوليت بین‌المللی تركيه ناشي از اجراي پروژه گاپ با تأکید بر حقوق بین‌الملل محیط‌زیست، فصلنامه مطالعات حقوق- شماره بيست و هشتم. زمستان ص 179-182

 

۴. رضائي، علي؛ جلاليان، عسكر، (1397)، مسئوليت بین‌المللی تركيه ناشي از اجراي پروژه گاپ با تأکید بر حقوق بین‌الملل محیط‌زیست، فصلنامه مطالعات حقوق- شماره بيست و هشتم. زمستان ص 161

 

۵. پیلتن، فرزاد؛ صدیق، بطحایی اصل میرابراهیم، (1395)، مبانی و مکانیزم همکاری‌های زیست‌محیطی ایران و همسایگان در حوزه آب‌های رودخانه‌ای مشترك، فصلنامه راهبرد اجتماعی فرهنگی ­ زمستان شماره بیست و یکم ­ سال پنجم، ص 120

 

ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
تحلیل های برگزیده