پروین: مسئولان نگذارند حق فوتبال ایران پایمال شود واکنش به سرکشی به حساب‌های مردم و تهدید به قطع یارانه دلیل محرومیت فوتبال ایران اعلام شد آخرین وضعیت بررسی شکایت کاندیدا‌های ردصلاحیت در شورای نگهبان از زبان کدخدایی سهمیه بنزین بهمن فردا شب واریز می شود عراقچی:اثر شهید سلیمانی در پیشبرد مقاومت بیشتر از سردار سلیمانی است جزئیات رای AFC در مورد فوتبال ایران بازگشت بازیگر پیشکسوت به سینما کنار سحر قریشی هویت کسی که از ترامپ برای ترور سردار سلیمانی تشکر کرد فاش شد واکنش شدید وزیر ورزش به تصمیم AFC هوک: برجام دیگر چیزی برای حفظ کردن ندارد شکایت ایران از AFC به فیفا شورای امنیت دولت ترامپ بازهم قربانی داد اما و اگر‌های یک ادعای جنجالی/ شیر بنوشیم یا ننوشیم؟ ۲۰۰ نماینده مجلس خواستار تعیین تکلیف سفیر انگلیس از سوی دولت شدند وزیر خارجه آلمان از راهبرد آمریکا در قبال ایران انتقاد کرد قیمت روز خودرو امروز یکشنبه ۲۹ دی ۹۸ اینفوگرافی| در سرما و برف چطور رانندگی کنیم؟ تحویل ۱۵۰ پیکر شهدای سقوط هواپیمای اوکراینی به خانواده‌ها اولتیماتوم جدید هافبک عراقی به پرسپولیس از سرگیری مجدد پرواز‌های فرودگاه مهرآباد پخش فصل دوم سریال «از سرنوشت» با حضور پسر امین حیایی + تصاویر جدید هشدار جدی رئیس کل بازرسی کشور به متخلفان نمایندگان مجلس: در مورد ماندن و همکاری با آژانس انرژی اتمی تصمیم می‌گیریم مشخص شد چرا آشوب مالی در استقلال خوابید ذوالنوری: رئیس جمهور با نیش و کنایه شیرینی وحدت را به کام مردم تلخ نکند احتمال تعطیلی فردای مدارس پایتخت کاریکاتور| توهم مکانیزم ماشه ردصلاحیت برخی اعضای کمیسیون اصل ۹۰ و فراکسیون مبارزه با مفاسد/ چشمان ناظران روشن! اعلام وصول سوالات نمایندگان مجلس از حاجی میرزایی، آذری جهرمی و آوایی دایره مشمولان قانون استخدام معلمان حق التدریس افزایش یافت هاآرتص: ارتش اسرائیل آمادگی ورود به جنگ را ندارد تعطیلی مدارس نوبت عصر شهرستان‌های تهران امروز یکشنبه ۲۹ دی ۹۸ اعلام برنامه‌های جدید بانک مرکزی برای تقویت اقتصاد پشت پرده «شیرهای پاستوریزه سمی» چیست؟ طلای ۱۸ عیار نرخ ارز دلار سکه طلا | امروز ۲۹ دی ۹۸ ماجرای درخواست غیرقانونی روحانی از صداوسیما کاهش دید افقی در فرودگاه مهرآباد/ پرواز‌های فرودگاه امام انجام می‌شود هوای نامطلوب تهران در روز برفی پایتخت سازمان انتقال خون: با سرد شدن هوا شاهد کاهش سطح ذخایر خونی کشور هستیم برانکو با فدراسیون عمان به توافق نهایی رسید تکلیف جعبه سیاه پرواز ۷۵۲ مشخص شد/عکس حذف بازی‌های استقلال و شهرخودرو از تقویم آسیا!+ عکس لغو بازی پرسپولیس - سایپا به علت بارش سنگین برف بارش برف و باران در ۱۵ استان فردا، آخرین مهلت دولت به متقاضیان بسته معیشتی ماجرای شیرهای پاستوریزه سمی + جزئیات ورود اینفانتینو برای حل مشکل میزبانی نمایندگان ایران/تماس تلفنی رئیس فیفا با شیخ‌سلمان تعطیلی واحد‌های علوم و تحقیقات، تهران مرکزی، رودهن و دماوند دانشگاه آزاد لغو تمامی پرواز‌های فرودگاه مهرآباد اخرین وضعیت تعطیلی مدارس یکشنبه به دلیل بارش برف تعطیلی تمامی مدارس تهران امروز یکشنبه ۲۹ دی ۹۸ فروش اقساطی واحدهای مسکن مهر تا پایان خرداد ۹۹ آغاز محاکمه نمایندگان متخلف در قوه قضاییه توضیحات پزشک پرسپولیس در خصوص آخرین وضعیت نعمتی هشدار درباره کلاهبرداری افراد سودجو با ترفند کمک مالی به سیل‌زدگان دستگیری قضات قلابی هنگام دریافت وام بانکی به‌نام همدردی با قربانیان هواپیما، به کام رئیس‌جمهور آمریکا ادمه تصویربرداری سریال «نون. خ» در تهران پیام مقام معظم رهبری به بیستمین کنگره سرداران و ۴۰۰۰ شهید منطقه ۱۷ پرداخت تسهیلات قرض‌الحسنه به سیل‌زدگان آخرین جزئیات از طرح رایگان گازسوز شدن خودرو‌های عمومی افت قیمت طلا و سکه در بازار ظریف: آمریکا، مقصر اصلی وضع خطرناک منطقه است پرداخت وام ۱۰۰ میلیونی ازدواج از سال آینده روایت یک خانواده از ناباروری در تلویزیون کی منتظر سریال جدید کارگردان «پایتخت» باشیم؟ زمان ثبت نام جاماندگان بسته معیشتی دولت تمدید نمی‌شود وزیر خارجه پاکستان: ایران دنبال تنش در منطقه نیست قیمت خودرو امروز شنبه ۲۸ دی ۹۸/ جدول کاریکاتور| نام: جنتلمن‌های تروریست مکاتبه با «سازنده جعبه‌سیاه بوئینگ» / نرم‌افزار و تجهیزات بازخوانی جعبه‌سیاه تهیه می‌شود مجلس نمایندگان آمریکا، درباره ترور سردار پمپئو را تهدید کرد سازمان حمایت قیمت سقف و کف ۸ میوه را اعلام کرد "بازار باز" رسما آغاز به کار می‌کند روحانی وارد چابهار شد سنا مهیای استیضاح شد آزار جنسی همسر یک نامزد دموکرات در انتخابات آمریکا پیشنهاد افزایش حقوق بازنشستگان متناسب با وضعیت تورمی کشور زلنسکی استعفای نخست وزیر اوکراین را نپذیرفت هوک: توافق مطلوب ترامپ ۳ تفاوت مهم با برجام خواهد داشت پاسخ رئیس هیأت مدیره خانه سینما به عذرخواهی صداوسیما ظریف اعلام کرد: آمادگی ایران برای انتقال اجساد شهروندان اوکرینی توییت زائری درباره زینب ابوطالبی مجری افق کاریکاتور| نام: سلبریتی، شغل: شعار دادن حجت الاسلام آذربایجانی : باید بر افزایش اعتماد مردم به حاکمیت کار کنیم/ضرورت گفتگو با مردم شجاعی زند: پیش‌بینی‌ناپذیری جامعه را دلیلی بر زنده بودن آن می‌دانم کاریکاتور| نه سردار، نه موشک، فقط یه بسته پوشک اینفوگرافیک / وضعیت مناطق سیل‌زده سیستان و بلوچستان ویدیو/ خبر خوب بیمه‌ای براي موتورسواران؛ ۳ ماه بخشودگي جريمه پاسخ دندان‌شکن بازیگر هالیوود به توئیت ترامپ+ عکس معرفی برگزیدگان جشنواره فیلم عمار/ مرثیه‌ای از انجیل برنده بخش مستند مقاومت جهانی شد اعلام نامزد‌های جایزه بخش مستند و داستانی دهمین جشنواره فیلم عمار درگذشت آیت الله سیدهاشم رسولی محلاتی + بیوگرافی و عکس همسر محسن چاووشی، بازیگر تلویزیون شد اینفوگرافیک | ۱۴ لحظه حساس روابط ایران و آمریکا پس از انقلاب تبدیل منزل سپهبد شهید حاج قاسم سلیمانی به موزه صاحبان صفحات و حسابهای حذف شده، از اینستاگرام شکایت می‌کنند تصاویر اتش سوزي جنگلهاي استراليا سربازان حاج قاسم تهران را قُرق کردند/ تصویری پهپادی که به وسیله آن سردار سلیمانی به شهادت رسید/ تصویر لحظه فرار يكي از مقامات سفارت آمريكا در بغداد/ فیلم فیلم/ فرصت درخواست مجدد طرح حمایت معیشتی فیلم/ وقتی معلمان و فرهنگیان باید مالیات بدهند "مرگ ابوبکر البغدادی"؛ کشته شدن سرکرده داعش چه پیامدی دارد؟ بازوهای نیابتی ایران در منطقه قدرتمندتر از همیشه درس‌های جنگ یمن برای اسرائیل وحدت میان جریان های سیاسی ایران در سایه سیاست "فشار حداکثری" آمریکا "دولت پنهان" در لبنان شکست سیاست فشار حداکثری ترامپ در قبال ایران/درهای مذاکره با ایران باز است طرح صهیونیست ها برای اشغال دره اردن رویای چین در هفتاد سالگی؛ خیلی دور، خیلی نزدیک سبک مبارزه تشکیلات خودگردان و اتحادیه اروپا برای حفظ کرانه باختری طرحی برای ایجاد یک سازه امنیتی در خاورمیانه چه کسی از هوآوی می ترسد؟/ فهم نگرانی‌های امنیتی از اینترنت نسل 5 مبارزه با سایه‌ها در تاریکی؛ فهم و تقابل با زورگویی فضای سایبر حملات نفتی به عربستان ویرانگر اقتصاد جهانی نخواهد بود؛ چیز دیگری ممکن است این کار را بکند! تحریم بانک مرکزی ایران چه معنایی دارد؟ تاریخ سری فشار اسرائیل برای حمله به ایران بررسی صنعت انیمیشن در منهای نفت/ ژاپن چگونه صنعت انیمیشن جهان را قبضه کرد؟ + فیلم منهای نفت: درآمد 16 هزار بشکه نفت تنها در یک سوله پرورش ماهی بررسی صنعت پرورش ماهی در مستند منهای نفت + تیزر بررسی صنعت لبنیات در مستند منهای نفت/ اشتغال یک میلیون نفری شیر و لبنیات منهای نفت: درآمد یک میلیارد دلاری پسته ایران/ هیچ کشوری توان تولید پسته مرغوب ایران را ندارد همه ابعاد تحریم؛ فرصت‌ها و تهدیدها تحریم‌ها به مبادلات ما با شرکت‌های کوچک اروپایی آسیبی نمی‌زند/ نرخ کنونی دلار بالاتر از نرخ واقعی آن است
تاریخ انتشار: ۰۹:۲۱ - ۲۵ دی ۱۳۹۸ - 2020 January 15
کد خبر: ۳۳۵۷۰

شجاعی زند: پیش‌بینی‌ناپذیری جامعه را دلیلی بر زنده بودن آن می‌دانم

شجاعی زند گفت: درباره جامعه ایران همواره از پیچیدگی و پیش‌بینی‌ناپذیری سخن گفته‌اند و تعابیری نظیر جامعه توده‌ای و ... را درباره آن به‌کار برده‌اند، اما من آن را به حساب زنده بودن می‌گذارم.

به گزارش راهبرد معاصر،  شهادت سردار پرافتخار اسلام شهید قاسم سلیمانی، اثرات داخلی و خارجی فراوانی داشته است. یکی از مهمترین تأثیرات، حضور میلیونی مردم و تظاهرات خودجوش علیه استکبار و رژیم اشغالگر، خصوصاً در مراسم تشییع آن بزرگوار در شهر‌های تهران، قم، مشهد، اهواز و کرمان بود.

 

در گفتگو با علیرضا شجاعی زند، جامعه شناس و استاد دانشگاه به بررسی علل حضور بی سابقه حضور مردم پرداختیم که در ادامه از نظر شما می‌گذرد؛

 

*تحلیل کلی شما از واقعه شهادت سردار سلیمانی و تشییع با شکوه ایشان چیست؟

این واقعه ابعاد مختلفی دارد و برخی از آن‌ها بسیار شگرف و پیچیده‌اند؛ به همین خاطر فهم و تحلیل آن دشوار شده است و لذا شرط احتیاط، آن است که عجله نکنیم. هم به آن دلیل که هنوز ابعاد و لایه‌های ناشناخته دیگری دارد که نمایان نشده و هم به این دلیل که هر آن جلوه‌های باز هم جدیدتری از خود بروز می‌دهد. این‌ها را اضافه کنید به وجوهی که بیرون از عقل و محاسبات بشری است. به تعبیری که یکی از دوستان در جای دیگری فرموده بودند؛ گویا اراده خداوند مستقیم در تاریخ حضور پیدا کرده است.

 

با وصف این فشار‌هایی از بیرون و درون آدمی هست که نمی‌گذارد ساکت بنشینی و نظاره‌گرِ صرف باشی. بالاخره باید حرفی بزنی؛ ولو اینکه مجبور شوی بعداً آن را اصلاح یا تکمیل کنی. همیشه و همه جا این گونه است؛ خصوصاً در این ماجرا که به واقع نقطه عطفی است در تاریخ ایران و منطقه و به نظر رخنه بزرگی است در پارادایم غالب جهانی.

 

اگر مجال باشد بنده خیلی کوتاه و مؤجل نکاتی را ذیل چهار محور عرض می‌کنم: نخست راجع به این شهید بزرگ و به تعبیر سیدحسن نصرالله، سیدالشهدای مقاومت و راز محبوبیتش در میان مردم که از عجایب روزگار است. عصری که همه از تغییر ارزش‌ها و جابه جایی گروه‌های مرجع و عرفی‌شدن مردم و جوانان می‌گفتند و می‌گویند. همین هم از سرِ جرئت و جهالت است و شاید برخاسته از نوعی خودنمایی که گرفتارش هستیم. مصداقی از آن مصرعِ مولوی که می‌گوید «مادح خورشید مداح خود است». این کار را باید به اهلش سپرد که در آینده به‌تدریج و با وضوح و دقت هر چه تمام‌تر صورت بخشند و به جامعه بشری معرفی کنند. بنده اگر به خودم اجازه این کار را داده‌ام، تنها به دلیل نیاز‌های تحلیلی است برای کشف اسباب محبوبیت ایشان در جامعه و نزد آحاد مردم. چون با خیلی از گمانه‌های پیش از این ما، جور در نمی‌آید.

 

حاج‌قاسم سلیمانی یک فرمانده نظامی وابسته به یک نظام مستقر با نقش و مسئولیتی در بیرون از مرز‌های ملی است و از شاخص‌ترین چهره‌هایی که علیه او شدیدترین فضاسازی‌های رسانه‌ای صورت گرفته است. مصداقی از همان که با عنوان تروریسم ایرانی و تروریست‌های وابسته به ایران از آن در رسانه‌ها و حتی اسناد رسمی بین‌المللی یاد شده است. سوال این است: در حالی که ظاهراً همه چیز علیه نقش و جایگاه و اعتقادات و جهت‌گیری و عملکرد حاج‌قاسم بود؛ چه چیزی موجب وارونگی همه آن فضاسازی‌ها شده است؟ پاسخ را غالباً به منش و شخصیت ایشان مربوط دانسته‌اند. درست هم هست؛ اما همه حقیقت نیست. همان پاسخ اولیه نیز نیاز به تفصیل بیشتری دارد تا به‌درستی فهم گردد. برجستگی‌های شخصیتی حاج‌قاسم نباید باعث شود تا عوامل دیگر مؤثر در پدیده تشییع و بدرقه ایشان نادیده گرفته شود. به جز شخصیت و عملکرد این شهید بزرگ لااقل دو دسته عوامل دیگر هم وجود دارد که باید مورد توجه قرار گیرد. یک‌دسته مربوط به بستری است که چنین شخصیتی را پروریده و امکان‌پذیر ساخته و دوم مردمی که او را به‌خوبی شناختند و زیر نظر گرفتند و اینک با حسرتِ از دست دادنش به خیابان‌ها آمده‌اند.

 

در باب ویژگی‌های شخصیتی ایشان به دو نکته اشاره می‌کنم: یک اینکه اگر آن‌ها تبدیل به یک صفت پایدار وجودی نشوند، چنین اثرگذار نخواهند شد. در ثانی تا دست خدا در کار نباشد نه آن امر وجودی اتفاق می‌افتد و نه امعان و ادراک آن از ناحیه مردم. تصریحات دینی فراوانی دال بر این امر است. قرآن به صراحت می‌فرماید: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَیجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا. یا در احادیث آمده است که مَن کانَ لِلّه، کانَ اللهُ لَه. حضرت علی (ع) بر همین مبنا است که فرموده‌اند: مَنْ أَحْسَنَ فِیما بَینَهُ وَ بَینَ اللَّهِ، أَحْسَنَ اللَّهُ مَا بَینَهُ وَ بَینَ النَّاس. معنی و منطق «اخلاص» به عنوان برجسته‌ترین ویژگی حاج‌قاسم که در بیان حضرت آقا نیز بود، ناظر به همین است که طرف معامله او صرفاً خدا بوده و اثرش هم همین است که در این چند روزه شاهدش بودیم. این البته از آن جنبه‌هایی است که جامعه‌شناسی و دیگر علوم رایج نمی‌فهمند و نمی‌بینند و نمی‌خواهند ببینند. برخی از جنبه‌های دیگر این جذبه همگانی البته به موقعیت و شرایطی که ایران در آن به‌سر می‌برد و بانی این جنایت و شیوه اجرای آن و نحوه شهادت و مکان و ترکیب ایرانی- عراقی شهدا برمی‌گردد.

 

*این شهادت چه تأثیری بر جامعه ایران و منطقه خواهد داشت؟

عرض کردم که این واقعه ذیل لااقل چهار محور، قابلیت بررسی دارد که یکی از آن‌ها مربوط به زمینه‌ها و واکنش‌های اجتماعی آن است. تمرکز بنده در این باره بیشتر بر روی جامعه ایران است؛ هر چند زمینه‌ها و آثار فراملی و امتی آن نیز بسیار قابل توجه است و کم از ایران نیست. درباره جامعه ایران همواره از پیچیدگی و پیش‌بینی‌ناپذیری سخن گفته‌اند و غالباً نیز معنایی منفی را از آن مراد کرده و تعابیری نظیر جامعه توده‌ای و موجی و هیجانی را درباره آن به‌کار برده‌اند. بنده، اما ضمن تأیید پیچیدگی و ناشناخته بودنِ جامعه ایران، آن را به حساب «زنده بودنِِ» آن می‌گذارم. پیش‌بینی‌ناپذیری وصف موجود زنده و صاحب اراده و اختیار است. به‌علاوه از عدم شناختِ درستِ انسان و عدم درک درست مردم ایران و اعتقادات ریشه‌دار او نشئت می‌گیرد. این پدیده ما را - منظورم بیشتر جامعه‌شناسان است- وادار می‌کند تا در بسیاری از برداشت‌های کلیشه‌ای و ترجمه‌ای تا پیش از این، تجدیدنظر کنیم.

 

در باب «همبستگی اجتماعی» و عوامل انسجام‌بخش ایران که گفته می‌شد از دست رفته و در حال فروپاشی اجتماعی هستیم؛ در باب «تعارض لاینحل نهضت و نظام»؛ در باب «تغییرات ارزشی» مردم؛ در باب «گروه‌های مرجع» و چرخش در جریانات صاحب و اعتبار و نفوذ در ایران؛ در باب «چیرگی نهایی رسانه» و قدرت فضاسازی‌ِ آن؛ در باب «غلبه سوبجکتیویسم» و توان مدیریت اذهان؛ در باب عرفی‌شدنِ مردم و تنازل پیدا کردن خواسته‌ها و بسیاری چیز‌های دیگر. نمی‌خواهم تحت تأثیر یک فضای به‌شدت عاطفی، دستخوش تحلیل‌های آخرالزمانی شوم؛ یعنی اگر هم ممکن و لازم باشد، کارِ من نیست.


نمی‌خواهم نتیجه بگیرم که تمام ادراکات و تحلیل‌ها و برداشت‌های سابقِ ما به‌کلی ویران و واژگون شده است و از این پس با انسان و جامعه به‌کلی متفاوتی مواجه خواهیم بود؛ خیر. قصدم صرفاً این است که بگویم بسیاری از پارامتر‌های دخیل در جامعه ایران را از سرِ غفلت یا به عمد، از قلم انداخته بودیم و، چون عقبه محکمی در نظریات رایج و کلاسیک غربی نداشت؛ آن‌ها را نادیده می‌گرفتیم. همین. با این توجیه سطحی و غلط که اگر مؤثر و مهم بودند، حتماً پیش از ما مورد توجه و ملاحظه آنان قرار می‌گرفت. ممکن است هم بگویند که اگر مدعای تو در نادیده‌گرفتن این پارامتر‌ها هم صائب باشد، مربوط به شرایط و موقعیت‌های ملتهب و متلاطم است و نمی‌توان و نباید آن را برای شرایط متعارفْ مصرف و به آن دیکته کرد. البته نکته و تعریض مهمی است و بنده را هم وامی‌دارد تا با احتیاط و تأمل بیشتری بدان بپردازم؛ در عین حال خود تأییدی است بر وجودِ همان خصوصیتی که جلوتر عرض کردم و آن زنده بودن و تام‌الاعضاء و کثیرالابعاد بودن جامعه ایران.

 

*بفرمائید آن پارامتر‌هایی که در برداشت‌های رقیب نوعاً نادیده‌گرفته می‌شود چیست و چقدر در این واقعه و مواجهه مردم با آن تأثیرگذار بوده است؟

ببینید در همین فضا و شرایط هستند جریانات عنودی که مُصِرند تا این استقبال عظیم را به معانی دیگری حمل کنند، تا مثلاً مانع از مصادره آن از سوی نظام شوند؛ در عین حال نمی‌توانند کتمان کنند که ارزش‌های انسانی و دینی در مردم ایرانْ زنده است و همچنان عزیز و مغتنم است. این تعبیر که بسیار هم در بین مردم جاافتاده و انتشار پیدا کرده که «خواب بودیم وقتی حاج‌قاسم را زدند»؛ خیلی عمیق و معنادار است. گویی جامعه در حال سرزنش و نهیب به خود است از غفلتی که داشته و تغافل و نسیانی که دچارش بوده.



نمی‌خواهم این خروش و رستاخیز چندروزه را که به‌زودی هم آرام خواهد گرفت و همه چیز به همان وضع عادی و روزمره پیشین بازخواهد گشت، به نحو هیجانی تحلیل کنم. مثل همین حال و روزی که این روز‌ها داریم و نمی‌خواهم از آن به عنوان یک تحول وجودی ماندگار یاد کنم؛ در عین حال نمی‌توانم زنده بودنِ «عزت و غرور ملی» و بازیابی آن در تک‌تک آحاد مردم را هم نبینم. نمی‌توانم قداست مقام شهید و زنده‌بودنِ شور شهادت را نزد مردم نبینم. در حدی عمیق‌تر و والاتر از دهه اول انقلاب و ایام جنگ. آن هم در فضا و شرایطی که غافلانه یا زیرکانه در صدد حذف نام و یاد شهید بودند.

 

جامعه ایران در همین سال‌های اخیر، در یکی دو صحنه دیگر هم نشانه‌هایی از این دست از خود بروز داد که چندان جدی گرفته نشد. تشییع شهدای غواص و تشییع شهید حججی را که یادتان هست؛ با چه شکوه و عظمتی برپا شد و تقریباً هیچ توجهی از سوی مدعیانِ علوم اجتماعی بدان نشد. چرا تحلیل‌گر سیاسی و اجتماعی پُرمدعای ایران، این نشانه‌ها را نمی‌بیند و به عین اعتبار نمی‌گیرد؟ چرا دست از اَدا و اَطوار‌های روشنفکرانه و طلبکارانه خود بر نمی‌دارد؟!

 

*این پدیده در ادبیات جامعه‌شناختی چه عنوانی دارد؟

نمی‌دانم؛ حقیقتاً نمی‌دانم. باید بررسی بیشتر و مفهوم‌سازی شود، اما، چون اسم و عنوانی ندارد، نمی‌شود نتیجه گرفت که وجود هم ندارد یا مهم نیست و یا بی‌اعتبار است و نباید درباره آن حرف زد. برخی آن را به دلیل کثرت حضور به «انقلاب» تشبیه کرده‌اند؛ یا به دلیل آثار و پیامد‌هایی که می‌تواند در سیاست‌های ایران و منطقه باقی بگذارد. برخی دیگر از آن به «رستاخیز» تعبیر کرده‌اند و آن را از نشانه‌های ظهور گرفته‌اند. برخی هم به «نوزایی». برخی هم به دنبال «اسطوره‌سازی» از آن هستند.

 

اسطوره‌سازی، بزرگ کردنِ حاج‌قاسم و یا محکم کردن جایگاه این پدیده نزد مردم نیست. این‌ها موجب از دسترس خارج شدن ارزش‌ها و نامعقول و ناممکن ساختن وقوع و تکرار آنهاست. حاج قاسم فرزند همین آب و خاک و مولود همین بستر و محصول همین نظام است. اینکه مردم می‌گویند ما همه حاج‌قاسم هستیم یا حاج‌قاسم‌های زیادی داریم، مؤید همین است که حاج‌قاسم یکی از میان ما است و راه و نقش و کارش را ادامه می‌دهیم.

 

واکنش اجتماعی در سطح ملی و فراملی به این واقعه مؤلمه البته یک پدیده شگرف است و نظیری در این نزدیکی‌ها، جز رحلت و تشییع حضرت امام ندارد؛ در عین حال قابل قیاس و قابل تشبیه هم به هیچیک از عناوین و مفاهیم مذکور نیست. بی‌جهت دنبال ساده‌سازی واقعیت‌های اجتماعی از طریق تشبیه و تطبیق با مقولات شناخته‌تر نرویم. این باعث بروز خطا‌های دیگری خواهد شد. آنچه مهم است، وجه نشانه‌ای آن است و علامت‌هایی که می‌دهد؛ اسم‌گذاری و مفهوم‌سازی برای آن فرع بر ماجراست.

 

*شما به برخی از نشانه‌های اجتماعی این پدیده اشاره کردید؛ خصوصاً حضور اجتماعی گسترده و انبوه مردم در تشییع ایشان و همراهانشان؛ این پدیده چه علائم و نشانه‌هایی درباره نظام سیاسی ایران دارد؟

سوال بسیار خوبی است و بر نکته بسیار مهمی انگشت گذاشتید؛ چون برخی که هیچ انتظار چنین خروش اجتماعی عظیمی را نداشتند و با مشاهده آن دچار انفعال و سرگردانی تحلیلی شده‌اند؛ زیرکانه سعی دارند که هم حاج‌قاسم و هم تجلیل از او را به عنوان استثنا معرفی کنند و نامربوط به نظام سیاسی ایران. کسی البته این قبیل طُرهات را از ایشان نمی‌پذیرد و وقعی هم نمی‌نهد؛ مع‌الوصف تخمه چنین برداشت غلطی را می‌پراکنند.

 

کسی که اندک صداقتی داشته باشد نمی‌تواند حاج‌قاسم را از دین و از انقلاب و از نظام برآمده از آن جدا کند و همدلی و همراهی مردم با آن را به چیز دیگری نسبت دهد. این واقعه و دنباله‌های آن اگر از نشانه‌های توفیق سیاسی و ایدئولوژیک نظام نباشد، پس چیست؟ اگر نشانه شکست تلاش‌های غرب و در رأس آن آمریکا علیه حکومت و دولت و مردم ایران نباشد، پس چیست؟ اگر نشانه بی‌نتیجه بودن مقابله‌جویی‌هایی درونی و بیرونی مخالفین نظام با سیاست‌های کلان آن نباشد، پس چیست؟ اگر نشانه مشروعیت و مقبولیت و حتی کارآمدی نظام در سطح کلان نباشد، پس چیست؟

 

نظام سیاسی ایران علاوه بر این‌ها از برخی مزیت‌های نسبی ویژه برخوردار است که دیگر کشور‌ها فاقد آن هستند و آن بُرد و دامنه راهبردی است که تا سرزمین و مردمانی در بیرون از منطقه نیز گسترش یافته است. از ظرفیت و مزیت‌های دیگر آن، توانایی بازتولید کاریزما در موقعیت‌های متعارف و بستر‌های نهادینه است؛ یک پدیده عجیب و به‌ظاهر پارادوکسیکال. همچنین توان حفظ و بازآفرینی آرمان‌ها و روحیه انقلابی را در یک نظام مستقر و نهادینه نیز دارد. این‌ها مزیت‌های نظام سیاسی و ایدئولوژیک ایران است که باید قدر دانسته شود؛ مثل هر کشور دیگری که از ظرفیت و مزایای نسبی خاص و منحصر به فرد خود حداکثر استفاده را می‌نماید.

 

*بحث را قدری به سمت طرف چهارم آن یعنی غرب و آمریکا هم ببریم. مواجهه مستقیم ما با آمریکا در تاریخ معاصرمان در جریان دولت مصدق و پس از انقلاب در دهه ۶۰ در تجربه‌هایی مثل حمله به طبس و جنگ نفتکش‌ها و سرنگونی هواپیمای مسافربری خلاصه می‌شد. این تجربه تاریخی به‌لحاظ نسلی امتداد پیدا نکرده بود و شاید به سبب همین شکاف هم سیاست‌هایی مثل مذاکره با آمریکا توانست بدنه اجتماعی را جذب کند. اما الان رئیس‌جمهور آمریکا مستقیماً دستور ترور کسی را داد که یکی از سه شخصیت محبوب میان ایرانی‌ها محسوب می‌شد. تحلیل شما در خصوص عینی شدن این تجربه‌های تاریخی و بازتولید آن برای نسل جدید چیست؟

ببینید منازعه و مخاصمه ما با آمریکا همواره وجود داشته و در طول تاریخ تنها اَشکال آن عوض شده؛ یعنی نمی‌شود گفت که انقطاعی در آن پدید آمده و با این جنایت تازه، مجدداً از نو آغاز شده است. حتی در آن برهه‌ای که به تشخیص دولت مستقر، گام‌هایی برای مذاکره و مصالحه برداشته شد نیز همان شرایط باقی بود و به همین خاطر هم دوام نیاورد و به سرعت از هم فروپاشید.

 

اتفاقاً آن ساده‌نگری‌هایی که در برخی از دولتمردان ما در این باره وجود داشت؛ در طرفِ آمریکایی و اروپایی وجود نداشت. این خود مؤیدِ آن است که اختلافات فیمابین ما بسیار جدی‌تر از آن چیزی است که برخی تلاش دارند آن را موقعیتی و موردی نشان دهند. نکته دومی که اتفاقاً در این واقعه نمایان‌تر شد اینکه آمریکا بسیار ناتوان‌تر و ذلیل‌تر از آن است که مردم را از آن می‌ترسانند. شکست‌های فراوان آمریکا را در چهاردهه بعد از فروپاشی بلوک شرق که آن را به عنوان قدرت برتر و بلارقیب جهانی مطرح ساخت را در عرصه‌های مختلف سیاسی و نظامی ببینید، حتی در ساحتِ اقتصادی هم که البته بنده تخصصی در آن ندارم، معتقدم که دولت بسیار ضعیفی است. بزرگترین دولت و اقتصاد رانتیر در تاریخ و در جهان، همین دولت آمریکا است. اقتصاد رانتیر به معنای عام یعنی اقتصاد وابسته و متکی به عوامل و شارژ‌های غیر اقتصادی. یعنی اخذ استمداد‌های فرااقتصادی به نفع یک اقتصاد ضعیف. به نظرم آمریکا مصداق بارز چنین اقتصادی است.

 

اگر حمایت‌های فراوان بخش‌های نظامی و سیاسی و فرهنگی را از اقتصاد آمریکا بردارند؛ در کوتاه زمانی فروخواهد پاشید. اگر سوءاستفاده‌های فراوان آمریکا از نهاد‌های بین‌المللی در میان نباشد؛ اگر بهره‌جویی‌های سرشار آمریکا از دلار به مثابه مهم‌ترین پول رایج در مناسبات بین‌المللی نباشد؛ اگر جریان غارت‌های آشکار و پنهانی که از طریق دولت‌های وابسته از سرمایه‌های ملی کشور‌ها قطع شود؛ اقتصاد آمریکا با آن همه بدهی رو به افزایش، دوام نخواهد آورد و شاید برای یک‌روز هم سر پا نماند. بنده تخصصی در این زمینه ندارم، وگرنه فهرست وابستگی‌های اقتصادی آمریکا به عوامل غیراقتصادی و ارتزاق از دیگران به مراتب بیش از اینهاست. نمونه آن ناتوانی‌اش برای مقابله با چین و اروپا است که آن را وادار به توسل جستن به انواع ترفند‌ها و ابزار‌ها کرده تا بیش از این عقب نماند. شاید بهتر باشد چنین اقتصادی را انگلی بنامیم تا رانتیر.

 

رسواتر از مزدوران، اما جاهلان و دل‌سپردگانی هستند که به عنوان استاد دانشگاه و متفکر و روشنفکر، دست اندرکارِ تزئین چنین دولتی هستند. آن از وجهه سیاسی و آن از چهره نظامی و امنیتی آمریکا و این هم از جنبه‌های اقتصادی آن. جنبه‌های اجتماعی درونی و اوضاع فرهنگی آن هم ماجرا‌های شنیدنی‌تری دارد که مجال دیگری را می‌طلبد.

منبع: مهر

ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
تحلیل های برگزیده